Бүлүү дьонугар-сэргэтигэр муус устар 3 күнүгэр дьоро күн тосхойдо. Киин библиотекаҕа Өрөспүүбүлүкэ национальнай архыыбын директорын солбуйааччы Российскай Федерация бочуоттаах архивиһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ Наталья Степановна Степанова хомуйан оҥорбут «История Вилюйских якутов (XVII – начало XVIII вв.)» диэн саҥа кинигэтин 1 чааһын билиһиннэрдэ.
Кини бэчээттэн субу тахсыбыт үлэтин сүрүн сыалынан Саха сирин XVII үйэтээҕи чахчытын, өбүгэлэрбит олорон ааспыт былдьаһыктаах олохторун, саханы саха дэппит чулуу дьоннорбут ааттарын-суолларын номохторго, үһүйээннэргэ кэпсэнэри кытары ситимнээн, сурукка тиһиллибити кытта тэҥнээн көрөн, дьиҥнээҕин үөрэтии буоларын ыйар. Ол инниттэн Москва куоракка баар түҥ былыргы аакталары харайар федеральнай архыыпка Бүлүү сахаларын XVII үйэтээҕи олохторун туһунан докумуоннары көрдөөн булан, элбэхтик үөрэппит. Кини бэйэтэ латинницанан уонна түҥ былыргы нуучча рукопистарынан ойуу-бичик курдук суруллубуту сатаан ааҕар үөрүйэхтээх буолан, уопсайа 116 архыып докумуонун туһанарга бэлэмнээбит.
Кинигэ бастакы чааһа Бордоҥ сахаларыгар ананар. Манна бордоҥнорго сыһыаннаах 54 архыып докумуона киирбит. Ол иһиттэн 43 докумуон научнай эйгэҕэ аан бастаан тахсыбыт. Бу докумуоннарга олоҕуран бордоҥнор, дьаархаттар, хаҥаластар, нөөрүктээйилэр, наахаралар, о.д.а саха уустара 1630-1640-с дьалхааннаах сылларга «киһи буолар дуу, кии буолар дуу» диэн ыараҥнатан, кэскиллээҕи толкуйдаан Бүлүү сиригэр тиийэн олохсуйан бүлүү сахалара үөскээн-тэнийэн барбыттара сиһилии арыллар.
Наталья Степановна өр кэмнээх сыралаах үлэтэ кинигэ буолан дьон билиитигэр тахсыыта- сыаната биллибэт күндү бэлэх. Онтон кинигэни ааҕааччыларга билиһиннэрии өрөспүүбүлүкэҕэ маҥнайгынан биһиги улууспутугар, Бүлүү куоратыгар бастакы норуот библиотеката арыллыбыта 125 сылыгар түбэһиннэрэн ыытыллыбыта эмиэ туспа кэрэхсэбиллээх. Бу тосхойбут түгэни мүлчү туппакка, ааҕар саалаҕа толору мустубут, төрөөбүт дойдутун, норуотун историятын, олоҕун-дьаһаҕын былыргытын билиэн баҕалаах дьон, кинигэ туһунан сэҥээрэн иһиттилэр, хардары санааларын үллэһиннилэр. Архыып салайааччыларыттан төрдү-ууһу үөрэтэргэ национальнай архыып докумуоннарын туһаныыга тустаах ыйытыыларыгар толору хоруйу, элбэх сүбэни ыллылар.
Дириҥ ис хоһоонноох дьоһун кинигэ биһирэмигэр анаммыт Өрөспүүбүлүкэ национальнай архыыбын улуустарынан айанын (турне) туһунан архыып тэрийэр-правовой үлэҕэ отделын салайааччыта, биир дойдулаахпыт, Венера Федоровна Тихонова билиһиннэрдэ уонна саҥа кинигэ бастакы билиһиннэриитин иилээн- салайан ыытта.
Улуус баһылыга Сергей Николаевич Винокуров национальнай архыып Бүлүүнү кытары хардарыта ыкса сибээстээх үлэтин бэлиэтээтэ. Ол курдук республика уонна дойду архыыптарын фондаларыгар харалла сытар дөкүмүөннэргэ олоҕуран улуус, Саха сирин бүттүүн киэн туттар чулуу дьоммутугар Степан Максимович Аржаковка, Марк Николаевич Жирковка, Иван Лаврентьевич Кондаковка кинигэлэр таҕыстылар. Сотору кэминэн Үлэ Геройа, кыраайы үөрэтээччи Петр Хрисанфович Староватов олоҕун, үлэтин кэпсиир кинигэтэ бэлэмнэнэн бэчээккэ барыахтаах.
Манна Наталья Степановна улууспутугар доруобуйа харыстабылын өр сылларга салайбыт талааннаах быраас. Прокопий Андреевич Петров туһунан элбэх докумуону булбутун уонна кини тус бэйэтин дьыалатыттан (личное дело) докумуоннары, илиитинэн суруйбут автобиографиятын аҕалан баһылыкка туттарбытын иһитиннэрдэ.
Түмүккэ И. М. Гоголев-Кындыл аатынан Бүлүүтээҕи кииннэммит библиотека ситимин директора Николай Николаевич Харлампьев түөрт Бүлүү сахаларын историятын билиһиннэрэр кинигэни таһаарбыт Наталья Степановнаҕа, тэрийээччи Венера Федоровнаҕа махтанан туран, эҕэрдэ суруктары туттарда. Мустубут дьон элбэҕи билэн, өссө ааҕа-көрө охсоору, саҥа кинигэ кыбынан, тиэтэйэ-саарайа тарҕаста. Ыалдьыттарбыт салгыы айаннарын суолун туттулар. Онтон, биһиги, кинилэргэ үтүө суолу, элбэх сэҥээрээччилэри баҕара уонна саҥа кинигэ иккис, үһүс чаастара сотору кэминэн бэчээккэ тахсалларын күүтэ хааллыбыт.
Л. Я. Кононова, Ааҕааччыны кытта үлэлиир отдел кыраайы үөрэтиигэ кыл. бибилэтиэкэрэ
