«Төрөөбүт сахабыт литературата өспөтүн, өлбөөдүйбэтин туһугар хорсун охсуһааччы, биһиги биир баар-суох чиэһинэй критик учуонайбыт» диэн Саха народнай суруйааччыта В. С. Яковлев-Далан үрдүк сыанабылын ылбыт биир дойдулаахпыт, литератураҕа дьахталлартан бастакы наука доктора, Россия уонна Саха сирин культуратын үтүөлээх үлэһитэ Дора Егоровна Васильева, ахсынньы 12 күнүгэр төрөөбүтэ 85 сылын туолла...
Кини наукаҕа үрдүк ситиһиитэ – баай, киэҥ ис кыаҕын, дириҥ билиитин, олоххо-үлэҕэ аҕыраабат дьулуурун, дьаныардаах үлэтин арылхай туоһута.
Киһи киһи буоларыгар киинэ түспүт сирэ – төрөөбүт дойдута сабыдыаллаах буолар дииллэр. Дора Егоровна бэс ойуур тулалаах, кырылас кумахтаах Бүлүү куоратыгар төрөөбүтэ. Оскуола сааһыттан литература уруогар умсугуйан үөрэнэрэ. Өйтөн суруйуулара уратыларын учууталлар хайҕаан бэлиэтииллэрэ. Үрдүкү кылаастартан айар үлэҕэ холонон барбыта. Үөрүүтүн-хомолтотун, дууһатын иэйиитин Бүлүү эбэтин кытылыгар дьаарбайа сылдьан хоһоон строкаларыгар тиһэрэ.
Тылга дэгиттэр дьоҕурдаах кыыс Иркутскайдааҕы пединститут омук тылын факультетыгар туттарсан киирэн, 1962 сыллаахха английскай уонна немецкэй тыллары үөрэтэр дипломнаах бүтэрбитэ.Үөрэнэн ылбыт идэтинэн Дьокуускайынан, Покровскайынан түөрт сыл учууталлаан баран, икки сыл телевидениеҕа оҕо биэриилэригэр редактордаабыта. Ити сылларга литератураҕа тардыһыыта биллэ күүһүрбүтэ, өйө-санаата наар онно сылдьара. Онон 1968 сыллаахха саха тылын иҥэн-тоҥон үөрэтэр баҕалаах Тыл, литература уонна история гуманитарнай институтун аспирантуратыгар үөрэнэ киирбитэ. Манна “Литература народов СССР” диэн хайысханы бүтэрэн салгыы институтка алын научнай үлэһитинэн хаалбыта. Сотору, 1973 сылга, «Николай Гаврилович Золотарев-Якутскай айар үлэтэ» диэн темаҕа кандидатскай диссертацияны көмүскээбитэ.
Эдэр учуонай кандидаттан докторга диэри 22 сыл устата саха литературатын дириҥник үөрэппитэ, ырыппыта. Икки тылынан (нууччалыы, сахалыы) дэгиттэрдик суруйара. Сыралаах үлэтин түмэн 1995 сыллаахха Алма-Ата куоракка «Российскай Федерация норуоттарын литературата» диэн специальноска докторскай диссертацияны көмүскээбитэ. Дьон кини бу үлэтин көмүскээһинин учуонай тус бэйэтин эрэ ситиһиитин курдук көрбөккө, бүтүн саха наукатын ситиһиитин курдук сыаналаабыта. Аны бу үлэтигэр саха литературатыгар сыһыары тутан казах литературата хото киирбитэ эмиэ ураты. Казахтар, биллиилээх суруйааччыларын киэҥник сырдаппытын, тарҕаппытын сыаналаан, 1997 сылга авторга «Алаш» диэн литературнай бириэмийэ лауреатын аатын иҥэрбиттэрэ.
Дора Егоровна үөрэммит институтуттан харыс да халбарыйбакка, 40 сыл устата сүрүннүүр научнай үлэһиккэ тиийэ, литература сайдыытыгар ахсаабат кыһамньытын ууран үлэлээбитэ. Кини саха бөдөҥ прозаиктарын айымньыларын –романнары, сэһэннэри, кэпсээннэри дириҥник ырытан, үөрэтэн дьоҥҥо таһаарбыта. Народнай суруйааччылар Николай Якутскай, Софрон Данилов, Болот Боотур, Далан тустарынан өр сыл сыралаһан дьоһуннаах чинчийиилэри, ыстатыйалары суруйан, кинилэр ааттарын өссө үрдэппитэ. Уопсайа 300-чэ научнай ыстатыйалар, хас да монографиялар, саха аныгы прозатын үрдүк үөрэх кыһатыгар үөрэтиигэ анал пособие автордарынан буолар.
Дора Егоровна поэттар айымньыларын эмиэ тумнубатаҕа. Ордук кини Күннүк Уурастыырап уонна Савва Тарасов поэзияларын сыаналааһына ааҕааччылар болҕомтолорун тардыбыта.
Манна даҕатан эттэххэ, мин 1988 сыллаахха СГУ саха салаатын үөрэнэн бүтэрэрбэр дипломнай үлэбин Күннүк Уурастыырап айымньыларыгар суруйбутум. Онно кураторым, учууталым Василий Никитич Протодьяконов-Бырдьахаанап үлэм научнай салайааччытынан Дора Егоровнаны сүбэлээбитэ. Биир дойдулааҕым буоларынан сүбэтигэр, көмөтүгэр улаханнык эрэнэрин эппитэ. Дора Егоровна ол кэмнэргэ саха аныгы прозатын сайдыытын чинчийэр үлэтин үгэнигэр сылдьара. Төһө да улахан үлэҕэ үтүрүттэрдэр, миигин чахчы истиҥник, оҕолуу көрсөн, үлэбин салайан, такайан барбыта. Тугу суруйбуппун хам -түм дьиэтигэр тиийэн бэрэбиэркэлэтэрим. Түмүккэ «Владимир Михайлович Новиков-Күннүк Уурастыырап поэзията» диэн үлэбин үчүгэйдик көмүскээн, үрдүк үөрэҕи ситиһиилээхтик бүтэрбитим. Онон, идэбин баһылыырбар, Дора Егоровна үтүөтэ-өҥөтө эмиэ баар дии саныыбын.
Дора Егоровнаны олоҕун устата айар, чинчийэр үлэ алыптаах аартыгынан бииргэ аргыстаспыт доҕотторо- суруйааччылар «Бүлүү кыыһа» диэн ааттыыллара. Мин санаабар, бу биһиэхэ, махталлаах биир дойдулаахтарыгар аҥардас киэн туттуу буолбатах, бу – улахан эппиэтинэс. Улахан Учуутал, Учуонай дьоһун олоҕун, үйэлээх үлэтин, үрдүк аатын киэҥник үөрэтэргэ уонна үйэтитэргэ эбээһинэс. Оннук үлэни Дора Егоровна үөрэммит оскуолата, Г.И.Чиряев аатын сүгэр Бүлүү куоратын 1 № -дээх оскуолата, сыллата тэрийэн, иилээн-саҕалаан ыытара үтүө үгэс, холобур эрэ буолар.
Луиза Кононова, киин бибилэтиэкэ кыраайы үөрэтиигэ кылаабынай бибилэтиэкэрэ
С библиографическим указателем трудов и о жизни и деятельности Доры Егоровны Васильевой ознакомиться в разделе ПИСАТЕЛИ ВИЛЮЙСКОГО УЛУСА ЗДЕСЬ