Аҕа дойду уоттаах сэрии кыттыылааҕа, сылайары билбэт кыраайы үөрэтээччи, РСФСР үтүөлээх учуутала, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай учуутала, Ытык Аҕата Николай Иванович Афанасьев 100 сааһын туолар. Ахсынньы 9 күнүгэр Ытык кырдьаҕас биир үйэ сааһын көрсө киин модельнай библиотека үлэһиттэрэ улуус дьонугар-сэргэтигэр кини айар-суруйар ураты дьоҕурун билиһиннэрэр истиҥ көрсүһүүнү тэрийдилэр.
Ахсынньы 9 күнүгэр Ытык кырдьаҕас биир үйэ сааһын көрсө киин модельнай библиотека үлэһиттэрэ улуус дьонугар-сэргэтигэр кини айар-суруйар ураты дьоҕурун билиһиннэрэр истиҥ көрсүһүүнү тэрийдилэр.
Эдэр уол Николай Афанасьев «Байҕал кыыhа-Ангара» диэн бастакы хоһоонун улахан олоҕун аартыгар саҥа үктэнээт, баара-суоҕа 18 саастааҕар 1943 сыл бэс ыйыгар дойдутун өстөөхтөртөн көмүскүү баран иhэн суруйбут.
Бу кэмтэн ыла кини биир үйэ усталаах олоҕун суолугар бэйэтэ эппитинии, ону-маны көрбүтүн, өйүгэр хатанан хаалбыты, сүрэҕэр сөҥмүтү сахалыы уонна нууччалыы икки тылынан хоһооннорго тиспит.
Бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсан эрэ баран эрдэтээҥи сылларга суруйбут хоһооннорун түмэн бастакы хомуурунньугун «Таптыыбын эйигин-төрөөбүт түөлбэбин» (2024с.) бэчээттэппит. Салгыы утуу-субуу «Саҥа күн сайаҕас санааны бэлэхтээ» 2006 с., «Баҕа санаа-аптаах банаар, суолбун ыйаар», 2007 с., «Күндү кэрэ таптыыр дойдум», 2008 с, «Дойдум барахсан», 2016 с., хомуурунньуктара бэчээттэммиттэрэ. Кэнники сылларга тахсыбыт хомуурунньуктар ааптар төрүттэрин аатыттан ылыммыт Сен Кичяр диэн айар аатынан (псевдоним) тахсыбыттара.
Өрүү үлэ үөһүгэр түбүгүрэ сылдьыбыт учуутал, салайааччы хайа да сиргэ, ханнык да үлэҕэ сырыттар кинини айар иэйии хайдах курдук үүйэ-хаайа тутарын «Баҕа санаа-аптаах банаар, суолбун ыйаар» диэн хомуурунньугун аан тылыгар маннык тириэрдэр:
«Хоhооннор, хоhооннор. Эhиги дьикти да айылгылааххыт! Кэрэни кэрэхсэтэр, үтүөҕэ үөрэтэр, айылҕаны айхаллыыр өйдөбүллэр хантан эрэ кэлэннэр төбөм үрдүнэн элиэтии көтөллөр, түбүк үөһэ түһэрэллэр.. «Кэрэ тылларынан киэргэнэн, хоһоон буолан хоһуйуллан, хопто көтөр курдук, куорсун анньынан күн сирин үрдүнэн, кынаттанан кыырай халлаан урсунунан кылбаҥныы көтүөхпүтүн баҕарабыт», — диэннэр үүйэ -хаайа туталлар. Хайыахпыный?. Салаҥ да соҕус буолларбын, кинилэр баҕа санааларын толороммун, кэрэ тыллары кэккэлэтэн, тупсаҕай тыллары туруортаан: «Хоһоон буолаҥҥыт баҕаҕыт хоту барыҥ, көҥүл-босхо көтүҥ!» — диэн алгыс тылы этэммин, атаартаан кэбиһэбин», — диэн.
Көрсүһүү сүрүн чааһынан Николай Иванович «Сандал саас, самаан сайын, көмүс күһүн –дойдум кэрэ кэмнэрэ» диэн саҥа тахсыбыт хомуурунньугун билиһиннэрии буолла. Бу, бастаан 2019 с. С.А.Новгородов аатынан «Бичик» национальнай кинигэ кыһатыгар тахсыбыт кинигэ көннөрүллэн, эбиллэн иккистээн күн сирин көрдө. 104 сирэйтэн турар кинигэни «Дани-Алмас» ХЭТ 150 ахсаанынан бэчээттээбит.Хомуурунньукка ааптар кырачаан биир дойдулаахтарыгар анаабыт айылҕа кэрэтин хоhуйар, үтүөтүн үксэтэр сахалыы, нууччалыы тылларынан суруллубут хоһоонноро киирбиттэр.
Мустубут дьоҥҥо ааптар хоһооннорун Бүлүү куоратын Г.С.Донской аатынан 2 №-дээх орто оскуола IV “б” кылааһын «Дьулуур» бөлөҕө (Учуутал Т.А.Николаева) уонна Н.С.Степанов аатынан 3 №-дээх орто оскуола 5 «б» кылааһын үөрэнээччилэрэ (салайааччы М.К.Муксунова) ис дууһаларыттан кыһаллан туран доргуччу ааҕан иһитиннэрдилэр. Онтон матыыпка тиһиллибит хоһооннорун СӨ үөрэҕириитин уонна култууратын туйгуна Матрена Сивцева, «Кэскил» эбии үөрэхтээһин киинин үлэһиттэрэ (салайааччы Мария Федорова) сэгэлдьитэ ыллаан сааланы иэйиинэн толордулар.
Норуот учуутала киһи уонна айылҕа хаһан да быстыспат ситимнээҕин бигэргэтэр, хайа да кэм бэйэтэ туспа кэрэлээҕин көрдөрөр айымньыларын кыра кылаас оҕолоругар тиэрдии көдьүүстээх ньымаларын Саха Өрөспүүбүлүкэтин методист учуутала М.К.Потапова бэйэтин үлэтинэн холобурдаан кэпсээбитэ истээччи болҕомтотун тарта.
Түмүктүүр чааска Николай Иванович үйэ аҥаара холобурдаах уһун кэм устата салайбыт Бороҕонун оскуолата «Гордимся Учимся Славим» диэн сабыс-саҥа альбом –кинигэни бэчээттэтэн аҕалан бэлэх ууммута ытыс тыаһынан доҕуһуолланна. Баай ис хоһоонноох өҥнөөх альбому оскуола педагог-библиотекара А.Г.Шелихова, социальнай педагог Н.Т.Прокопьева хомуйан оҥорбуттар. Альбом тутулун оскуола директорын иитэр үлэҕэ солбуйааччы П.С.Федорова билиһиннэрдэ.
Николай Иванович айар үлэтин тула кэпсэтиигэ дьон көхтөөхтүк кытынна. И.М.Гоголев-Кындыл аатынан Бүлүүтээҕи кииннэммит библиотека Норуодунай учуутал суруйууларын киэҥ араҥаҕа тиэрдэр, үйэтитэр үлэтин туһунан директор Н.Н.Харлампьев сиһилии кэпсээтэ.
Николай Иванович-Сен Кичяр төрөөбүт дойдуга тапталы иҥэрэр улахан суолталаах суруйууларыгар дириҥник махтанан туран, Бүлүү улууһун баһылыгын социальнай политикаҕа солбуйааччы А.И.Комаров, Бүлүү куоратын баһылыгын солбуйааччы Н.В.Иванов, Н.И.Афанасьев аатынан Бороҕон орто оскуолатын директора Н.Н.Гоголев тыл эттилэр уонна төрөппүт кыргыттарын Татьяна Николаевна уонна Ирина Николаевна нөҥүө истиҥ эҕэрдэлэрин тиэртилэр.
Луиза Кононова, киин модельнай библиотека кыраайы үөрэтиигэ салаатын кылаабынай библиотекара
Байҕал кыыһа Ангара
Байҕал кыыһа Ангара,
Фашист хааннаах ыттара
Уора-халыы кииртэрин
Уодьуганныыр кэм кэлтин
Ону бэркэ билэҕин.
Байҕал кыыһа эдьиийбиэт,
Бары төннөр биллибэт.
Ыраах хоту алаастар
Ыччаттара мустаммыт
Кыргыһыыга бардыбыт.
Кыргыс хааннаах хонуута,
Сэрии дьулаан кирбиитэ
Хаhан, ханна күүтэрий?
Хайа киһи өлөрүй?
Хайа дьоллоох төннөрүй?
Саҥа төрүүр көлүөнэ,
Бүлүү, Алдан, Өлүөнэ
Саллааттарын санаарыҥ
Өлбүттэри өйдөөҥҥүт
Yөһэ тыынан ылаарыҥ.
Бэс ыйа, 1943 с.
Айар кэм төлөн курдук күөдьүйэр,
Ким эрэ суруйары күһэйэр,
Сүгүн олордубат, тэһэ кэйэр.
Онтон төлөн улам сөҕүөрүйэр.
Хоhооннор араас дьоннор курдуктар,
Отой маарыннаспат майылаахтар.
Сорохтор кэлэ охсон, түргэттэр,
Сорохтор бытааннар, тиэтэйбэттэр.
Онтон сүтэ-сүтэ күөрэйэллэр,
Сотору дьэ букатын сүтэллэр.
Оччоҕуна эрэ сынньанабын,
Уоскуйан көҥүл босхо барабын.
«Күндү кэрэ таптыыр дойдум» хомуурунньук. 2008 с.
Бороҕон
Бүлүү, Лена хонноҕор
Бүгэн сытар Бороҕон.
Үтүө сиргэ хорҕойон
Сайдар дьоллоох Бороҕон.
Таптыыр дойдум Бороҕон,
Сайдар дьоллоох Бороҕон.
Өрүс, үрэх тардыыта –
Тайҕа баайын уйата:
Араас балык — манна баар,
Kөтөp, сүүрэр — манна баар.
Бултаах-астаах Танара,
Мунхаарыма, Уораҥаа —
Үһүөн сүүнэ үрэхтэр
Бүлүү диэки сүүрэллэр.
Баһаам элбэх баай күөллэр
Балыксыты күүтэллэр.
Хаарыан алаас ыҥырар:
Сүөһүлэниэн баҕарар.
Маннык дойду сайдыаҕа,
Кэнэҕэски байыаҕа.
Эдэр ыччат элбиэҕэ,
Үүнэр ыччат күннүөҕэ!
1996 с.
Бүлүү
Оо, баай Бүлүү
Бойом бултаах.
Оо, нүөл Бүлүү
Быйаҥ буордаах.
Хотун Бүлүү
Хостуур баайдаах:
Алмаас таастаах,
Анна газтаах.
Улуу Бүлүү
Уйгу баайдаах:
Сүрдээх элбэх
Сүөһү үөрдээх.
Кэрэ Бүлүү
Кэрэ кыыстаах,
Сырдык хааннаах
Сытыы уоллаах.
Бүлүү, Бүлүү
Бүппэт дьоллоох,
Сайдар кыахтаах
Саҥа дьонноох.
1996 с.
Киһи-санаа хамначчыта
Санньыар санаа самнарбатын,
Мунаах санаа муннарбатын.
Үтүө санаа -үтүө эмчит,
Көмөлөһөр эбит диэххит.
Күн сиригэр тыыннаах буолуу,
Доруобайдык сылдьыы, олоруу
Күндү дьолбут буолалларын
Эн өйдүөх -билиэх тустааххын.
Олоҕу эн өйдөөн үөрүөҥ —
Үйэҥ устун көҥүл көтүөҥ,
Кэргэннэниэҥ, оҕолонуоҥ,
Дьолгун бэйэҥ оҥостунуоҥ.
Кэтэх санаа кэҕиннэриэ,
Үтүө санаа ыйан биэриэ.
Кuhи- санаа хамначчыта,
Санаа- олох тутааччыта.
Уһун үйэлэниэҥ
Уһун үйэлэниэххин
Син баҕарар энигин?
Оччоҕо өйдүөхтээххин-
Кыраттан үөрүөхтээххин
Кыра үөрүү көрдөрүө,
Билбэтэххин биллэриэ:
Кэрэ диэни өйдөтүө,
Саҥа өйү киллэриэ.
Орто дойду кэрэтиэн!
Күн сирэ үчүгэйиэн!
Ону өйдөөн үөрүөҕүҥ-
Уһун үйэлэниэҕиҥ.
Саха тыла
Caxa тыла дыиктилэрдээх,
Атын тылтан уратылаах,
Маарыннаабат өрүттэрдээх,
Мин санаабар, ордуктардаах.
«Ээ» дорҕооннор эҥээрийэн
Ырыа курдук иһиллэллэр.
«Үүлэр», «Өөлөр» тылга киирэн
Муусукалыы киэргэтэллэр.
Хамсаныыны, холобура,
Олус чопчу ойуулуура —
Caxa тылын киэн туттуута,
Дьикти-кэрэ уратыта.
Caxa тыла талааннаахтар,
Олоҥхону айааччылар,
ЫрыаҺыттар тыллара диэн
Этэллэрэ учугэйиэн!
