Убаастабыллаах ааҕааччылар! Бастакы Тоҕус библиотекатын иһинэн үлэлиир «Сыккыс» литературнай кулууп Өрөспүүбүлүкэ күнүнэн, кэлэн иһэр Эйэ, Маай, Үлэ бырааһынньыктарынан итиитик-истиҥник эҕэрдэлээн туран «Тыымпы сонуннара» диэн хаһыаттарын матырыйаалын билиһиннэрэр. Хаһыат 3-с таһаарыытын ааҕыҥ, сэргээҥ, сэҥээриҥ…
ИҺИНЭЭҔИТЭ
- КУЛЬТУРА СОНУННАРЫТТАН… | Дарима Федорова
- СПОРТ СОНУННАРЫТТАН… | Наталья Сивцева
- «СААСКЫЛААНА – 2023» | Зоя Николаева
- «КЭРЭЧЭЭНЭ КУО – 2023» | Ольга Егорова
- СЭРГЭХ ТЭРЭЭҺИН | Зинаида Сергина
- ДУОБАККА ОҔОЛОРБУТ СИТИҺИИЛЭРЭ | Раиса Егорова
- «КЫҺЫЛ КӨМҮС ВЫПУСК» | Максим Иванов
- ИККИ АНДЫ | Наталья Сивцева
- ТАМНАСКА БЭЛЭҔЭ… | Туокка Дьөгүөрэп
- ДОҔОРУМ КЭПСЭЭНЭ…
- Ырыалар
КУЛЬТУРА СОНУННАРЫТТАН…
***
Кулун тутар 8 күнүгэр «Дьүрүскэн» норуодунай ансаамбыл уонна нэһилиэкпит эр дьоно Аан дойду дьахталларын күнүгэр аналлаах «ЭҺИЭХЭ АНЫЫБЫТ, КЭРЭ АҤАРДАРГА» диэн ааттаах кэнсиэртэрин нэһилиэк олохтоохторугар бэлэхтээтилэр.
Маннык кэнсиэр ансаамбыл көҕүлээһининэн сыл аайы ыытыллар буолан үгэскэ кубулуйда. Бу тэрээһиҥҥэ ыллам ырыаларын бар дьоҥҥо бэлэхтээтилэр 11 кылаас үөрэнээччитэ Петя Сивцев, Владимир Протопопов уонна «Дьүрүскэн» ансаамбыл ырыаһыттара. Көрөөччүлэр кэнсиэри дуоһуйа көрөн, ырыа алыптаах долгунугар сынньанан тарҕастылар.
***
Дойду Бэрэсидьиэнэ В. В. Путин «Култуура үлэһитин күнүн туһунан» ыйааҕа 2007 сыллаахха тахсыбыта. Бу сылтан ыла култуура үлэһиттэрэ идэлээх бырааһынньыктарын бэлиэтииллэр.
Кулун тутар 21 күнүгэр Бүлүү куоратын култууратын дыбарыаһыгар култуура үлэһиттэригэр аналлаах дьоро киэһэ буолан ааста.
Тэрээһин үөрүүлээх чааһыгар элбэх эҕэрдэ тыл этилиннэ, үлэһиттэргэ наҕараада туттарылынна. Ол курдук биһиги нэһилиэкпит култууратын дьиэтин үлэһитигэр Николаев Иннокентий Алексеевичка — знак «За вклад в развитие культуры и духовности Вилюйского улуса РС(Я)» туттардылар. Ону тэҥэ директор Дарима Викторовна, уус-уран салайааччы Иван Семенович Бүлүү улууһун баһылыгын «Почетнай грамоталарынан», музыкальнай оформитель Василий Егорович Бүлүү култууратын салайааччытын «Почетнай грамотатынан» наҕараадаланнылар.
Тэрээһин сүрүн чааһыгар «Лучший работник культуры 2022» күрэх ыытылынна. Онно Василий Егорович кыттан «Лучший работник сельского учреждения культуры клубного типа» диэн анал ааты ылан үөрдүбүт.
Биир идэлээхтэрбин итиитик-истиҥник эҕэрдэлиибин, айымньылаах үлэни, махталлаах көрөөччүлэри баҕарабын.
***
Евдокия Степанова аатынан орто оскуолабыт 5 кылааһын үөрэнээччитэ Алик Алексеев Дьокуускай куоракка ыытыллыбыт «Светлый мир 2023» диэн 2 республиканскай фестивальга Бастакы степеннээх лауреат, Бүлүү куоратыгар ыытыллыбыт мелодист-поэт Дмитрий Михайловка аналлаах ырыа күрэҕэр Гран-при буолбутунан Аликка, салайааччытыгар Платон Николаевичка итии-истиҥ эҕэрдэбитин тиэрдэбит.
***
«Норуот күүһэ – көмүөл күүһэ…» Нэһилиэкпит талба талааннаахтара Марк Жирков аатынан култуура дыбарыаһыгар аһымал кэнсиэр көрдөрдүлэр. Киирбит үп Фекла, Максим Спиридоновтарга туттарылынна
***
«Орто Бүлүү» түөлбэтигэр быйыл икки улахан тутуу үлэҕэ киирдэ. Тааһаҕар уонна Хампа нэһилиэктэригэр культура дьиэлэрэ дьэндэйдилэр. Муус устар 22 күнүгэр Тыымпылар бу икки кулуупка кэнсиэртээн кэллибит. «Дьүрүскэн», «Сарыада», «Уйгу» ырыа ансаамбыллара, «Күбэйэ» үҥкүү бөлөҕө, «Дьэрэлэс» мини театр уонна биирдиилээн кыттааччылар нэһилиэк олохтоохторугар сэргэх кэнсиэри бэлэх ууннулар.
***
Муус устар 15 күнүгэр Бүлүү куоракка Саха республикатын культуратын Министерствотын хамыыһыйатын иннигэр И. И. Иванов аатынан Чочу театра (режиссер Степанида Трофимова) уонна «Дьүрүскэн» эр дьон вокальнай ансаамбыла (салайааччы СР культуратын туйгуна Иван Константинов) «норуодунай» ааттарын ситиһиилээхтик көмүскээтилэр. «Дьүрүскэн» ансаамбыл ырыаһыттарын, Иван Семеновиһы бу ситиһиигитинэн итиитик-истиҥник эҕэрдэлиибит уонна элбэх саҥа ырыалары баҕарабыт.
***
Муус устар 8 күнүгэр Тааһаҕар нэһилиэгэр “Эгэлгэ” норуодунай театр көҕүлээһининэн “ЭГЭЛГЭ МААСКА” театральнай коллективтар аһаҕас көр күлүү күрэхтэрэ буолан ааста. Үөһээ Бүлүүттэн Боотулу, Бүлүүттэн Чинэкэ, Өкүндү, Тааһаҕар нэһилиэктэр театральнай коллективтара кыттыыны ыллылар. Биһигиттэн “Дьэрэлэс” театральнай бөлөх баран кытынна.
Күрэх түмүгүнэн 3-с — Өкүндү театральнай коллектива, 1-кы — Тааһаҕар “Эгэлгэ” норуодунай театра, муҥутуур кыайыылааҕынан Чинэкэ нэһилиэгин коллектива буоллулар. “Дьэрэлэс” бөлөх 2 миэстэни ылла, “Күргүөмнээх көр-күлүү” анал аакка тигистэ уонна Виктор Боронов “Көрү көҕүлээччи” диэн анал аат хаһаайына буолла.
Дарима Федорова, «Ырыа түһүлгэтэ» култуура киинин директора
СПОРТ СОНУННАРЫТТАН…
Оҕо спортка сыстарыгар маҥҥайгы олугу оскуолалар, эбии үөрэхтээһин тэрилтэлэрэ уураллар. Ол курдук биһиги дэриэбинэбитигэр эбии үөрэхтээһин тэрилтэтин иһинэн тустуу секциятыгар тренеринэн В. А. Иннокентьев, гиирэ секциятыгар тренеринэн Э. Г. Павлов ситиһиилээхтик үлэлии сылдьаллар.
***
Кулун тутар 16 күнүгэр биһиги нэһилиэкпитигэр хапсаҕайга республиканский турнир буолан ааста. 2010 сылтан төрөөбүт уолаттар Саха республикатын спордун маастара, СР үөрэҕириитин туйгуна, СР үтүөлээх тренерэ И. И. Евсеев бирииһигэр кииристилэр. Күрэххэ 4 улуустан 154 үөрэнээччи кэлэн кыттыыны ылла. Бүлүү улууһуттан элбэх спортсмен кэлбит – куораттан, Тааһаҕартан, Өкүндүттэн, Хампаттан, Дьөккөнтөн, Бороҕонтон, Хаҕынтан. Биһиги оҕолорбутуттан Павлов Аристарх чемпион үрдүк аатын сүктэ, Иванов Антон, Николаев Айхал иккис буоллулар, Иванов Артем, Семенов Сахилл үһүс миэтэҕэ тигистилэр. Бастыҥ хапсаҕайдьытынан Николаев Айхал ааттанан үөрүү көтөллөннө.
***
Кулун тутар 22-23 күннэригэр Дьокуускай куоракка 2008-2009 сыллаахха төрөөбүт уолаттар хапсаҕайга күөн көрүстүлэр. Күрэххэ 17 улуустан 174 спортсмен кэлбит, Бүлүү улууһуттан 19 үөрэнээччи туста тиийбит. Өкүндү оскуолатын үөрэнээччитэ Захаров Вадим 2 миэстэ буолла. Бүлүүттэн Сергеев Миша уонна биһиги уолаттарбыт, инники эрэллэрбит Николаев Эдуард, Николаев Ньургун, Иннокентьев Эрсан бастыҥнар кэккэлэригэр киирэн үөрүүбүтүн үрдэттилэр. Бу оҕолор элбэҕи ситиһэннэр хамаанда алтыс миэстэҕэ таҕыста. Күрэххэ бастакы миэстэни Кэбээйи тустууктара ыллылар, иккиһи – Дьокуускай куорат, үсүһү – Сунтаар улууһа
***
Тохсунньу 25-26 күннэригэр Дьокуускай куоракка гиирэ күрэҕэр (Первенство РСЯ среди юношей и девушек) баран кыттан Артем Борисов Чемпион Республики, Арсен Сергин 2 миэстэ буоллулар. Жучкин Алик уонна Айдын Иннокентьев бэйэлэрин ыйааһыннарыгар үчүгэйдик кытыннылар.
Олунньу 19 күнүгэр Нам улууһугар А. В. Дьячковскай бирииһигэр Республиканскай күрэххэ Артем Борисов — Чемпион, Арсен Сергин — 2 миэстэ, Айдын Иннокентьев — 2 миэстэ, Алик Жучкин — 3 миэстэ буоллулар.
Кулун тутар 25-27 күннэригэр Бүлүү куоракка буолбут Г. Попов бирииһигэр Республиканскай күрэххэ Артем Борисов — Чемпион, Арсен Сергин — 2 миэстэ , Алик Жучкин — 3 миэстэ буоллулар.
Наталья Сивцева
«СААСКЫЛААНА – 2023»
Кулун тутар 17 күнүгэр «Е.А.Степанова аатынан Тоҕус орто оскуолатын» оскуола иннинээ5и бөлөҕөр сандал сааhы көрсө, үтүө үгэскэ кубулуйбут бэлэмнэнии бөлөх кыргыттарын, уолаттарын икки ардыгар сылын аайы ыытыллар «Сааскылаана -2023», «Үрүҥ Уолан – 2023» күрэх буолан ааста.
Күрэх 5 түhүмэҕинэн ыытылынна: бэйэни билиhиннэрии, талаан, ыйытыыларга хоруй, спортивнай, муода. Оҕолор хомоҕой тылларынан бэйэлэрин билиhиннэрэн, ыллаан-туойан, үҥкүүлээн, толкуйдатар ыйытыыларга хоруйдаан, өбүгэ оонньууларыгар (ойбонтон уулааhын, кириэс тэбии, устаны ойуу) илин-кэлин түсүhэ күрэхтэhэн, үчүгэйкээн таҥастары сайбаччы кэтэн муодалаан көрдөрөн куоталастылар.
Күрэх түмүгүнэн, «Сааскылаана-2023» үрдүк ааты – Нарияна Никитина, «Кэскилээнэ-2023» — София Еремеева, «Кэрэчээнэ-2023» — Нарыйаана Сергина; «Үрүҥ Уолан – 2023» — үрдүк ааты Максим Спиридонов, «Кэскил-2023» — Сулустаан Еремеев, «Бэргэн-2023» — Ваня Иванов ыллылар. Оҕолор өйдөбүнньүк лиэнтэлэринэн, бэлэх оонньуурдарынан наҕараадаланан үөрүүлэрэ өссө үксээтэ.
Зоя Николаева
«КЭРЭЧЭЭНЭ КУО – 2023»
Кулун тутар ыйга сандал сааһы көрсө Тоҕус орто оскуолатыгар “Кэрэчээнэ Куо — 2023” күрэх ыытылынна. Күрэххэ 1 кылаастан саҕалаан 11 кылаас кыргыттарыгар тиийэ кытыннылар, 5 түһүмэҕинэн күөн көрүстүлэр.
Курэҕи ахсыс кылаас уөрэнээччилэрэ Прокопьева Ромира, Боронов Кеша иилээн-саҕалаан ыыттылар.
Бу күрэххэ кыттыыны ыллылар: Алиса Жучкина (1 кылаас), Уруйдаана Иванова (2 кылаас), Камелия Васильева (3 кылаас), Айкуо Унарова (4 кылаас), Каролина Васильева (5 кылаас), Янетта Еремеева (6 кылаас), Тина Иванова (7 кылаас), Эльвира Николаева (8 кылаас), Ага Колтовская (11 кылаас).
Кэрэчээн кыргыттарбыт талбыт нүөмэрдэрин ылан биир-биир киирэн уустаан-ураннаан кэпсээн бэйэлэрин билиһиннэрдилэр, видеоролик көрдөрөн сэргэхситтилэр. Дьоҕурдарын, талааннарын арыйан көрөөччүлэри сөхтөрдүлэр. Анаммыт бириэмэҕэ эҕэрдэ аккырыыка оҥордулар. Толкуйдарын көрдөрөн ыйытыктарга хоруйдаатылар, таабырыннары таайдылар. Уонна күрэҕи авангард муоданан тумуктээтилэр.
Куонкуруһу кылаас аайыттан эҕэрдэ нүөмэрдэр олуһун киэргэттилэр.
Түмүккэ хас биирдии кыыска анал аат иҥэрилиннэ:
Алиса Жучкина «Кэскилээнэ2023», Уруйдаана Иванова «Сулусчаана 2023», Камелия Васильева “Мичийээнэ 2023», Айкуо Унарова «Сааскылаана 2023». Каролина Васильева «Сулусчаана 2023», Янетта Еремеева «Мичийээнэ 2023», Тина Иванова “Кэскилээнэ 2023», Ага Колтовская «Талаана 2023», Эльвира Николаева «Сааскылаана 2023».
Кыргыттарбыт дьоллоох тугэннэри бэлэхтээбиттэриттэн долгуйан-дуоһуйан туран төрөппүттэргэ, учууталларга, тэрийбит-тэрийсибит дьоммутугар-сэргэбитигэр махтанабыт.
Кэлэр кэнчээри ыччаттарбыт көрсүө-сэмэй майгылаах, барыга-бары дьоҕурдаах, инникигэ ситиһиилээх, сатабыллаах буолуохтара диэн бигэ эрэллээх тарҕастыбыт.
Ольга Егорова, Тоҕус орто оскуолатын учуутала
СЭРГЭХ ТЭРЭЭҺИН
Ааспыт ый 11 күнүгэр Тыымпы нэһилиэгэр аҕам саастаахтарга сандал саас бастакы бырааһынньыгар — Дьахтар күнүгэр уонна Аҕа дойдуну көмүскээччилэр күннэригэр анаммыт сэргэх тэрээһин буолан ааста. Бу күн КСК уораҕайыгар кыыдааннаах кыһын устата дьиэлэригэр бүгэн олорбут эбээлэр-эһээлэр, ийэлэр- аҕалар, өр кэмҥэ сирэй көрсүбэтэх үөлээннээхтэр үөрэ-көтө муһуннулар. Ыраах олорооччулары, саас баттаан көмөҕө наадыйааччылары сыыдам сырыылаах, сымнаҕас олбохтоох көлөннөн дьиэлэриттэн ылаттаатылар.
Баай- талым астаах сандалы тула итии чэйи сыпсырыйа олорон ирэ-хоро сэлэһии буолла, эҕэрдэлэр этилиннилэр. «Сарыада» дьахталлар ансаамбыллара эҕэрдэтин ырыаннан тиэрдэн баран Аҕам саастаахтар сүбэлэрин аатыттан ыалдьыттарга тырымныы сылдьар тыыннаах тюльпан сибэкки дьөрбөтүн туттартаата. «Уйгу» дьахталлар, «Дьүрүскэн» эр дьоннор ансаамбыллара ылбаҕай ырыаларынан эҕэрдэлэрин тиэртилэр. Ытык дьоммут ыллыктаах тылларын иһиттибит. Ол курдук 90-с хаарыгар сылдьар үлэ ветерана, чулуу механизатор, чемпион тракторист, 10 оҕо аҕата, элбэх сиэн, хос сиэн эһээтэ Еремеев Николай Семенович үөлээннээхтэригэр эҕэрдэтин тылынан тиэрдэн баран ылбаҕай ырыатынан ыпсаран биэрбитэ кэрэхсэбиллээх: өйө- санаата тобуллаҕаһа, сахалыы киэҥ-холку куолаһа чөллөркөйө, эдэрдии эрчимэ барыбытын сөхтөрдө.
Ити курдук үөлээннээхтэригэр эҕэрдэлэрин, үтүө баҕа санааларын элбэх сиэн, хос сиэн эйэҕэс эбээтэ, аҕыс оҕолоох үлэ бэтэрээнэ Марфа Васильевна Сивцева, ыччаты иитиигэ үгүс сыратын биэрбит ытыктыыр учууталбыт Ольга Васильевна Унарова ылбаҕай тылларынан ыпсаран тиэртилэр.
Культура үлэһиттэрэ Федорова Д.В., Константинов И.С. киинэ тематыгар, аҕам саастаахтар сүбэлэриттэн Павлова А.В. өбүгэ үгэһигэр оонньуулары ыытан сэргэхситтилэр. Аҕам саастаахтар сүбэлэрэ сахалыы остуол оонньуутугар (Егорова С.А., Унарова М.И.) мустубут дьону хамаандаҕа араартаан күрэх тэрийдилэр. Василий Федоров, Иван Константинов ырыалара тэтимнээх үҥкүүгэ, алыптаах вальска угуйан, тэрээһини ситэрэн- хоторон биэрдилэр.
Ыалдьыттар астына- дуоһуйа оонньоон-көрүлээн, үҥкүүлээн-сэлэһэн, сынньанан сүргэлэрэ көтөҕүллэн тарҕастылар.
Бу тэрээһини иилээн- саҕалаан ыыппыт Аҕам саастаахтар сүбэлэригэр, культура үлэһиттэригэр барҕа махтал буоллун.
Зинаида Сергина
ДУОБАККА ОҔОЛОРБУТ СИТИҺИИЛЭРЭ
Быйыл алын кылаас оҕолоругар дуобакка улуустааҕы турнир кулун тутар 9–10 куннэригэр буолан ааста. Хас сыл аайы буоларын курдук, биhиги оҕолорбут ситиhиилээхтик кытыннылар. I кылаастарга: Жучкина Алиса – 2 миэстэ, Иннокентьев Эрэл – 2 миэстэ, III кылаастарга: Сергина Арина – 1 миэстэ, Николаев Андрей – 3 миэстэ, IV кылаастарга – Фёдоров Миша – 2 миэстэ буоллулар.
Ситиhиилээх оҕолору уонна кинилэр салайааччыларын Григорьева Александра Николаевнаны эҕэрдэлиибит!
Биһиги оскуолабытыгар дуобакка дьарыктаныан баҕалаах алын кылаас оҕолоро нэдиэлэҕэ биир чаас Александра Николаевнаҕа эрчиллэ кэлэллэр, дуобаттыылларын олус сөбүлүүллэр. Маннык эбиэт кэннинээҕи дуобат дьарыга 2015 сылтан саҕаламмыт. Онтон ыла сыллата оҕолорбут ситиhиилэрэ бу таблицаҕа көстөр.
Год
Турниры Участники Класс Место 2016. март г. Вилюйск Улусный турнир по русским шашкам Николаев Эдик 1 4 место 2017, март г. Вилюйск Улусный турнир по русским шашкам Николаев Эдик 2 1 место 2017декабрь г. Вилюйск Улусный фестиваль среди школьников по русским шашкам, посвященный к 80-летию М.Е.Николаева Семенов Сахилл Николаев Айхал
Николаева Эльвира
Николаев Эдик
1 класс 1 класс
3 класс
3 класс
1 место 2 место
3 место
3 место
2018. март г. Вилюйск Улусный турнир по русским шашкам Семенов Сахилл Николаев Айхал
Николаев Эдик
Николаева Эльвира
1 класс 1 класс
3 класс
3 класс
2 место 1 место
2 место
1 место
2018, декабрь г. Вилюйск Улусный фестиваль среди школьников по русским шашкам Николаев Айхал Семенов Сахилл
Павлова Роксана
Слепцов Павел
2 класс 2 класс
2 класс
1 класс
1 место 2 место
3 место
3 место
2019, апрель г. Вилюйск Улусный турнир по русским шашкам Николаев Ньургун Васильева Карина
Жучкин Алик
Николаев Айхал
3 класс 2 класс
4 класс
2 класс
3 место 1 место
3 место
3 место
2019. декабрь г. Вилюйск Улусный фестиваль среди школьников по русским шашкам Федоров Миша Семенов Сахилл
Николаев Айхал
Николаев Ньургун
Васильева Карина
1 класс 3 класс
3 класс
4 класс
3 класс
2 место 1 место
2 место
4 место
4 место
2019, декабрь Турнир по Федоров Миша 1 класс 2 место с Хампа Русским Павлов Аристарх 1 класс 3 место шашкам (куст) Алексеев Алик Еремеев Аман
Семенов Сахилл
Николаев Айхал
Васильева Карина
Николаев Ньургун
2 класс 2 класс
3 класс
3 класс
3 класс
4 класс
1 место 2 место
1 место
2 место
3 место
1 место
2020, март Улусный Федоров Миша 1 класс 2 место г. Вилюйск турнир по Еремеев Аман 2 класс 2 место Русским Николаев Ньургун 4 класс 2 место Шашкам Семенов Сахилл
3 класс 2 место 2020,декабрь Улусный Семенов Сахилл 4 класс 1 место г. Вилюйск турнир среди Николаев Айхал 4 класс 2 место школьников по Еремеев Аман 3 класс 1 место русским шашкам Алексеев Алик 3 класс 2 место 2020, декабрь Турнир по Федоров Миша 1 класс 2 место с Хампа Русским Павлов Аристарх 1 класс 3 место шашкам (куст) Алексеев Алик Еремеев Аман
Семенов Сахилл
Николаев Айхал
Васильева Карина
Николаев Ньургун
2 класс 2 класс
3 класс
3 класс
3 класс
4 класс
1 место 2 место
1 место
2 место
3 место
1 место
2020, март Турнир по Федоров Миша 1 класс 1 место Боротой Русским Павлов Аристарх 1 класс 2 место шашкам (куст) Иваиов Антон Еремеев Аман
Слепцов Павел
Алексеев Алик
Николаев Айхал
Семенов Сахилл
Онопров Байдам
Николаев Ньургун Иннокентьев Айдын
1 класс 2 класс
2 класс
2 класс
3 класс
3 класс
3 класс
4 класс
4 класс
3 место 1 место
2 место
3 место
1 место
2 место
3 место
1 место
2 место
2022, март Улусный турнир Сергина Арина 2 класс 1 место г. Вилюйск среди школьников по русским
шашкам
Еремеев Аман Алексеев Алик
Павлов Аристарх
4 класс 4 класс
3 класс
1 место 2 место
3 место
2022, декабрь Улусный Николаев Андрей 3 класс 3 место г. Вилюйск фестиваль среди школьников по русским шашкам
Федоров Миша 4 класс 2 место 2023, март Улусный Жучкина Алиса Иннокентьев Эрэл
1 класс 2 место г. Вилюйск турнир по русским шашкам Васильева Кюннэй Сергина Арина
Николаев Андрей
Федоров Миша
Павлов Аристарх
1 класс 1 класс
3 класс
3 класс
4 класс
4 класс
2 место
4 место
1 место
3 место
2 место
5 место
Дуобакка улууска алын сүhүөх оҕолоругар икки курэх буолар эбит, турнир уонна фестиваль. Биhиги оҕолорбут бу курэхтэргэ сылын аайы кыттаннар бириистээх миэстэҕэ тиксэллэр, улуус бастыҥ дуобатчыттарынан буолаллар. Онтон сиэттэрэн бу олус наадалаах дьарык үрдүкү кылаастарга салҕанара буоллун диэн санаа үөскуур.
Раиса Егорова, нач кылаас учуутала
«КЫҺЫЛ КӨМҮС ВЫПУСК»
2023 сыл «Россияҕа педагог уонна наставник сылынан» биллэриллибитэ. Ити чэрчитинэн Бүлүү улууһун Бастакы Тоҕус нэһилиэгэр муус устар 8 кунугэр «Алтан чуораан алгыһынан» диэн улахан суолталаах тэрээһин буолла. Тоҕус 8 кылаастаах оскуолатын 1973 сыллаахха бүтэрбит выпускниктар 50 сыллаах үбүлүөйдэрин бэлиэтээтибит. Бу оскуолабытыгар үгэс буолбут бырайыагы бүгүҥҥү үбүлүөйдээх выпускница Колтовская Мария Егоровна директоры үөрэх чааһыгар солбуйааччынан үлэлии сылдьан тэрийбит эбит. Бастакы тэрээһин 2016 сыллаахха оскуолабыт бастакы выпускниктарыттан – 1966 сыл бүтэрбиттэртэн саҕаламмыт.
Тэрээһиҥҥэ кыттаары 12 выпускник уонна кинилэри үөрэппит ытыктыыр ветераннарбыт: уруһуй, черчение учуутала Кондаков Иван Иванович; биология, химия учуутала Сивцева Елизавета Алексеевна; саха тылыгар уһуйбут, уһун кэмҥэ оскуолабытыгар директордаабыт Суханов Степан Степанович сарсыардаттан оскуолаҕа тиийэн кэллилэр.
Тэрээһин үөрүүлээх чааһа долгутуулаахтык саҕаланна. Бырааһынньыктыы киэргэммит спортсаалаҕа киириигэ сахалыы танастаах кыргыттар алаадьыннан айах туттулар. Оскуола кэлэктиибэ, боччумурбут үөрэнээччилэр дьоһумсуйан олорон ыалдьыттары долгуйа кэтэстилэр. Үблүөйдээх выпускниктары уөрэппит ытыктабыллаах дьоммут «СР норуотун үөрэҕириитин туйгуна», «РФ норуотун үөрэҕириитин туйгуна», «СР үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ», «СР учуулаллар учууталлара», «Саха сирин мэтэдьииһэ» бэлиэлэр хаһаайыннара И.И.Кондаков, «СР үөрэҕириитин систематын бочуоттаах бэтэрээнэ», «СР үтүөлээх учуутала», «СР норуотун үөрэҕириитин туйгуна» Е.А.Сивцева, «РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна», «СР үөрэҕириитин ветерана» С.С.Суханов залга бочуоттаах миэстэлэргэ олордулар. Ыытаччылар үбүлүөйдээх выпуһу ыҥырбыттарыгар выпускниктарбыт кыһыл хаалтыс баанан, горн, барабаан доҕуһуолунан субуруһан, речевкалаах, ырыалаах киирэн кэллилэр. Лиза Чайкина аатынан пионердар этэрээттэрин бэрэссэдээтэлэ Васильева (Сергина) Марфа Трофимовна оскуола дириэктэригэр рапорт туттарда. Ити кэнниттэн ыытааччы үбүлүөйдээхтэр комсомол саастарын, сөбүлээн ыллыыр «Эн комсомол мин дьолум» ырыаларын санаппытыгар оскуола учууталлара баян доҕуһуолунан ити ырыаны толорбуттара күндү ыалдьыттарбытын оҕо саастарыгар эргиттэ, ахтылҕан кустугар куустарда.
Салгыы оскуолабыт директора М. Г. Тимофеева үбүлүөйдээх выпуһу эҕэрдэлээтэ, оскуола учууталлара выпускниктарга “Золотой выпуск 1973-2023 ТВШ” диэн суруктаах аалай кыһыл лиэнтэлэры кэтэртилэр. Кырдьаҕас учууталларбыт С.С.Суханов, Е.А.Сивцева кэс тылларын эттилэр. Манна учууталлар бу кылаас мэлдьи инники күөҥҥэ сылдьыбытын, билигин да бары сомоҕолоһон бэйэ бэйэлэрин өйөһөллөрүн бэлиэтээтилэр. Бу кылаас чахчы да уникальнай кылаас буоларын аҕыннылар: кинилэри 1 кылаастан 8 кылааһы бүтэриэхтэригэр дылы биир учуутал: «РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна», «СР үтүөлээх учуутала», «СР учууталларын учууталлара» Унарова Ольга Васильевна салайан илдьэ сылдьыбыта үтүө түмүктэрдээҕин бэлиэтээтилэр.
Выпускниктартан көхтөөх пионерка Васильева (Сергина) М. Т., кылаас старостата Данилова (Павлова) М. Н., бастыҥ үөрэнээччи Егоров А. В. кылаастарын кэлэктиибин, үөрэппит учууталларын туһунан ахтан аастылар, учууталларыгар, тапталлаах оскуолаларыгар барҕа махтал тылларын тиэртилэр. Салгыы үбүлүөйдээхтэри быйыл оскуоланы бүтэрээри сылдьар 11 кылаас кэлэктиибэ хоһоон ааҕан, ырыа ыллаан эҕэрдэлээтэ. Республика таһымнаах күрэхтэрин кыайыылааҕа, 5 кылаас үөрэнээччитэ Алик Алексеев «Учууталга» ырыатын кэнниттэн «Кыһыл көмүс» выпускниктар 12 чуораанчыгы, директордара Суханов С. С. улахан чуорааны лыҥкыначчы тыаһатан баран 11, 9 кылаас үөрэнээчилэригэр, оттон биһиги 1 кылаас үөрэнээччилэригэр туттарбыппыт биһиэхэ, оскуоланы бүтэрээччилэргэ, олус долгутуулаах түгэн буолла. Үөрүүлээх чааспыт чуораан лынкынас тыаьынан тумуктэннэ.
11 чаастан кылаас чаастара саҕаланнылар. Ыалдьыттарбыт оскуолатааҕы сылларын, учууталларын, хайдах уорэммиттэрин ахтан-санаан кэпсээбиттэрин оҕолор кэрэхсээн, чуумпуран иһиттибит.
Салгыы тэрээһин саамай кэрэхсэбиллээх чааһа – маастар кылаастар буоллулар. Үбүлүөйдээх выпусниктарбыт Колтовская Мария Егоровна “Разбор заданий ОГЭ”, Егоров Алексей Васильевич »Принципы и методы вокального обучения», Егоров Федот Ильич »Приемы подач настольного тенниса», Данилова Мария Николаяевна »Космофизика», Михайлова Зинаида Иннокентьевна »П.А.Ойуунскай аатынан Саха академическай театра», Максимова Ульяна Ивановна, Иванова Мария Иннокентьевна, Сергина Марфа Трофимовна »Мастерская умелые руки», Григорьев А. А., Егоров Н. Н., Николаев В. А., Кычкин П. И. »Булчут уутээнэ» — бултка, сиэргэ-туомҥа олус кэрэхсэбиллээх дьарыктары ыыппыттарын оҕолор кэрэхсээтибит, олус элбэҕи, олоххо туһалаах чахчылары биллибит.
Оскуола кэлэктиибэ тэрийбит минньигэс астаах остуолугар олорон, уруккуну-хойуккуну санаһан, сынньанан баран 4 чаастан бырааттыы Быкалыровтар ааттарынан спорт комплексыгар Кыһыл көмүс выпустар үбүлүөйдэригэр анаан таһаарбыт “Алтан чуораан алгыһынан” кинигэлэрин презентацията буолла. Кинигэни Саха Республикатын үөрэҕириитин туйгуна, “Саха республикатын методиһа” бэлиэ хаһаайына, «РФ иитиигэ уонна үөрэтиигэ Бочуоттаах үлэһитэ» Колтовская М. Е. таҥан, редакциялаан оҥорбут.
Олус киэҥ, дириҥ ис хоһоонноох, учууталга сүгүрүйүү, оскуолаҕа махтал тыыннаах, элбэх хаартыскалардаах, кэрэхсэбиллээх, бэртээхэй хаачыстыбалаах кинигэ тахсыбыта барыбытын үөртэ. Кинигэ үс главалаах: бастакы глава – выпускниктар хас биирдиилэрин, дьиэ кэргэннэрин туһунан хаартыскалаах билиһиннэрии, иккис глава – ахтыылар, үһүс глава – хаартыскалар. Презентация кэмигэр выпускниктар оҕо саастарын, оскуолатааҕы сылларын, учууталларын туһунан ахтан аастылар, кэлбит ыалдьыттар эҕэрдэлэрэ этилиннилэр. “Сарыада” дьахталлар, “Дьүрүскэн ” эр дьоннор ансаамбыллара, 5 кылаас үөрэнээччитэ Алик Алексеев, уус-уран самодеятельность кыттыылаахтара эҕэрдэлэрин ырыаннан тиэртилэр. Тэрээһиҥҥэ учууталга, оскуолаҕа элбэх истиҥ, сылаас тыллар этилиннилэр. Киэһээ өттүгэр “Кыһыл көмүс” выпускниктар учууталларын кытта бэйэлэрэ бүччүм көрсүһүүлэрэ буолла.
Бу выпуск чахчы да “Кыһыл көмүс” буоларын бары көрөн- истэн итэҕэйдибит, выпускниктарбыт бары үлэҕэ, үөрэххэ ситиһиилэрэ, дьиэ кэргэҥҥэ, олоххо сыһыаннара ити этиллибити толору кэрэһилииллэр.
Бу тэрээһин биһиэхэ, оҕолорго олус элбэҕи биэрдэ; учууталга сүгүрүйүү, оскуолаҕа махтал, доҕордоһуу, сомоҕолоһуу тыынын тириэртэ.
Максим Иванов | Е.А.Степанова аатынан Тоҕус орто оскуолатын 11 кылааһын үөрэнээччитэ
***
Сотору сааскы булт кэмэ кэлэн сахабыт дьоно ким кимниин ханна кустуу барбытын, байанайа төһө бэрсибитин туһунан кэпсэтии саҕаланыа. Биһиги да ол үгэстэн хаалсыбакка биир дойдулаахтарбыт булт туһунан кэпсээннэрин эһиги сэҥээриигитигэр таһаарарга сананныбыт.
Григорий КОЛТОВСКОЙ
ИККИ АНДЫ
Саас… Халлаан сылыйан, көтөр кынаттаах барыта кэлбит кэмэ. Мин, алтыс кылааһы бүтэрбит киһи, оччотооҕу уол оҕо сиэринэн, аҕабын кытары кус маныы барсар этим. Аҕам миигин отой кырабыттан бэйэтин кытары илдьэ сылдьан булка-алка такайбыта. Бастаан куска тиргэ, онтон чаархаан иитэн биэрэрэ, олору мин күн аайы кэрийэн көрөр этим. Тиргэттэн ылбыт маҥнайгы чөркөйбүн бу баардыы өйдүүбүн… Омуммар дьиэбэр хайдах тиийбиппин да өйдөөбөппүн, чөркөйбүн туппутунан үөһээ-аллара тыыммытынан биирдэ дьиэ ортотугар баар буола түспүтүм. Чугастыы Далгыга уонна итиннэ ойуур быыһыгар сытар көлүкэлэргэ сылдьарым. Оччолорго кус да элбэҕэ сыттаҕа дии, билиҥҥи курдук буолуо дуо.
Арыый улаатан, этэргэ дылы борбуйбун көтөҕөрүм саҕана, аҕам биир уостаах, таһынан сомуоктаах сүүрбэ аҕыстаах сааны туттарбыта. Тимир гильзанан иитиллэрэ. Бастакы саам ол этэ. Саа сүгэн аҕабын батыһан истэхпинэ, мин саҕа дьоллоох суох курдук буолара. Эргэ аалыллан биитэ чарааһаабыт саха быһаҕар кыын оҥорон миэхэ курбар иилэн биэрбитэ, көтүөхпүн кыната эрэ суох курдугум.
…Ол дьыл саас эрдэлээн кэлбитэ. Уута-хаара да дэлэйэ, кус да биллэ таарыйбыта. Субу-субу ол киһи оччо кустаах, бу киһи бачча кустаах диэн дьоннор кэпсэтэллэрин истэрим. Аҕам зверофермаҕа үлэлиир буолан иллэҥэ да суох буоллар, быыс буллар эрэ кус маныы киирээччи, миигин наар илдьэ сылдьааччы. Кииккэллэйи кытта сырыттахпына бултуйабын диир буолааччы. Ханна ыраатыахпытый, чугастыы Бэс Атахха киирэбит. Бэс Атахха аҕам саас-күһүн олорор дурдалааҕа. Быйыл да буоларын курдук Бэс Атахпытыгар олордубут, кус да син баардыҥы. Чөркөйдөрү, бараахтары, хойобул куһу игин ытабын. Сороҕор андаатар да ытабын. Этэргэ дылы илии тутуурдаах, өттүк харалаах тахсабыт.
Арай дьэ анды ытыыта саҕаланна диэн буолла. Саалаах кэлээччи-барааччы элбээтэ. Арай биир күн иһиттэхпинэ, Сухаанап Ыстапаан Тамнаскаттан икки андылаах үһү диэн кэпсэтэллэр. Аҕабынаан Бэс Атахпытыгар киирдибит. Саҥардыы олорооппутун кытары аҕабын зверофермаҕа барар үһүгүн диэн илдьит кэллэ. Аҕам “эн хаал, эбиэт кэннэ кэлиэм”, диэн хамыммытынан барда. Миэхэ сааны хайдах илдьэ сылдьарбар, хайдах ытарбар, олорорбор чаас аҥара “инструкция” биэрдэ. Мин барытын өйдөөн, сөбүлэһэн кэҕиҥнииртэн соло булбаппын. Аҕам тыытынан эрдэн бара турда.
Дьэ улахан булчут киэбин туттан олоробун. Ол бу диэки олоотуубун, саабынан кыҥаан көрөбүн, субу-субу кыыннаах быһахпын туппайдаан көрөбүн. Биирдии-иккилии кустар син онон-манан ааһаллар да мончууктар диэки хайыһан да көрбөттөр. Күн үөһэ ойдор ойон истэ. Аны тиритэн бардым, бастаан андаатар бэргэһэбин уһуллум, телогрейкам тимэхтэрин сүөрдүм. Ол олорон күн уотугар сыламнаан, утуйан буккураан хаалбыппын. Арай түһээтэхпинэ биир тайах саҕынньахтаах оҕонньор икки сымыыт курдуктары биэрэр, хараҥа эриэн өҥнөөхтөр, “чэ, аҕам кэллэҕинэ көрдөрүөм” дии саныыбын.
– Кустуу кэлбит киһи утуйа сытыаҥ дуо, тур! – диир саҥатыттан соһуйан уһуктан олоро биэрэбин. Дурдам инниттэн онтон-мантан уонча кус көтөн бардылар. Күн ырааппыт, аҕам кэлэрэ чугаһаабыт. Кустар түспүттэр, мин утуйа сыппыппын, дьэ кыһыы диэтэҕиҥ. Утуйбатаҕым буоллар, билигин икки-үс кустаах олорор буолуом этэ диэн бэйэбин бэйэм мөҥүттэ олордум. Хаҥас диэки көрө биэртим – оол курдук тыылаах киһи иһэр. Аҕам эбит. Аҕам кэлэригэр туга да суох олорорбуттан абаран, харахпыттан уу-хаар баһылларга дылы гынна.
Ол олордохпуна үөһэ халлааҥҥа сирилиир тыас иһиллэн ааста. Мин аахайбатым, аҕабын одуулуу олордум. Арай аҕам тыытыгар хаптас гынна, эрдиммэт, хамсаабат да. Ити аата хайдах буоларый дии олордохпуна сирилиир тыас эмиэ иһилиннэ. Үөһэ көрдүм, уҥа-хаҥас олоотоотум да туох да көстүбэккэ дылы. Хайдах баҕайыный диэн муодарҕыы олордохпуна, сирилиир тыас отой төбөм оройугар саалла түстэ. Өрө хантас гыммытым, доҕоор, туох эрэ харалар миигин көрдө көрбүтүнэн кыырай халлаантан бу сирилээн иһэллэр эбит. Көрбөтөхпүн көрөн соһуйан, били этэргэ дылы, айахпын аппытынан олорон хааллым. Отой төбөм оройугар кэлэн баран кынаттар сарас гыннылар да үрдүбүнэн отучча хап-хара кус бу сирилээн аастылар, мэктиэтигэр дурдам ото илибирээн ыларга дылы гынна. Мин “һуук” диэбитинэн дурдам түгэҕэр мэлис гынным. Хаһан оронон туруохпар дылы кустарым күөл ортотугар тиийбиттэр этэ. Туох дьикти кустарай диэн муодарҕаан кэннилэриттэн көрөн турдум. Күөл уҥуор тиийээт, кустарым Устуун диэки эрийэ туттулар. Устуун диэки тиийэн эргийдилэр. Мин көрөн турабын. Бастаан утаа антах бараллара дуу бэттэх кэлэллэрэ дуу биллибэтэ, онтон көрөн турдахпына кустарым улааттар улаатан кэллилэр. Иһэллэр! Дурдабар хаптас гынным. Кустар мончууктары көрдө-көрбүтүнэн иһэллэр. Сүрэҕим айахпынан тахсыах курдук, көлөһүнүм сарт түстэ. Өр-өтөр буолбата, иннибэр холорук түспүтүн курдук буолла… Күүстээх кынаттарынан ууну ытыйан хап-хара кустар иннибэр түһүнэн кэбистилэр. Саҥалара биир кэм чардырҕаан олорор. Кытархайдыҥы саһархай тумустаахтар, сорохторо маҥан хаастаахтар. Дьэ дьикти кустар, мин, оҕо санаабар, кус барыта мээтиргээн саҥарар дии саныырым. Анды саҥатын онно маҥнай истибитим.
Дьэ уоскуйан өйбүн-төйбүн булан, от быыһынан аҕабын көрдүм. Хаптайбытын курдук олорор, хамсаабат. Хараҕа мин диэки. Ытарбын күүтэр диэн сэрэйдим. Саам сомуогун “лас” гынан туруордум. Кыҥаабытынан саам уоһун дурдаттан быктарабын. Иннибэр биир күлтэйбит тумустаах хара кус олорорун сыалбар киллэрдим. Уоскуйан, тарбахпын аа-дьуо чыыбыспар уурдум. Өлүү болдьохтоох өссө биир күлтэйбит тумустаах хара кус устан кэллэ. Аҕам куһу сороҕор хоһулаан ытарын өйдүү биэрэбин. Хоһулаһа биэрэллэрин кытары, ону эрэ күүтэн олорбут киһи, чыыбыспын аргыый тардан кэбистим. Саам тыаһа биирдэ “дор” гына түстэ. Буруо быыһынан көрдөхпүнэ кустарым иккиэн тиэрэ таһылла түстүлэр. Биирэ тыла суох барбыт, биирэ өссө да хамсыыр курдук. Ботуруон хостоору ыксаан, тимир гильзабын дурда түгэҕэр мүччү тутан кэбистим. Тимир ботуруонҥҥун бырахпаккын диэн, “инструкция” быһыытынан иитиилээх ботуруон уҥа сиэпкэр, ытыллыбыт гильзаны хаҥас сиэпкэр уктаҕын диэн. Ыксаатарбын да “инструкцияны” умнубатым, ыппыт гильзабын булан ылан хаҥас сиэппэр батары астым, уҥа сиэптэн иитиилээх ботуруон ойутан таһааран саабын ииттэ охсон, мөхсө сылдьар куһу сыалбар киллэрээт чыыбыспын тардан кэбистим. Куһум дьэ “хам” барда.
“Ураа” хаһыытаабытынан дурдабыттан ойон турдум. Кустарбар аралдьыйан андылар көтөллөрүн, хайа да диэки бартарын көрбөтөхпүн.
Дьэ өйбүн ылан аҕам диэки көрөбүн. Мин диэки эрдинэн аҕай иһэр эбит. Үөрэн маҥан тиистэрэ кылбаһан көстөллөр. Кэлэн кустарбын ылан икки атыыр анды диэбитэ.
Үөрэн-көтөн дьиэбитигэр тиийбиппит. Кэлбит дьоҥҥо аҕам “Кииккэллэй бүгүн икки андылаах” диэн үөрэн кэпсии олороро харахпар бу көстөргө дылы…
Наталья Сивцева
ТАМНАСКА БЭЛЭҔЭ…
Кыра эрдэхпинэ ийэтэ суох хаалбыт буоламмын аҕабын батыһан улааппытым. Аҕам ханна да бардын, тугу да гыннын миигин аттыгар илдьэ сылдьара. Ол сылдьан киҥинэйэн ыллыыр идэлээх этэ. Үлэбит отойун табыллыбыт буоллаҕына:..
Хайҕаллаах бу сири буланнар,
Хатыҥнар чараҥнаан үүммүттэр…диэн тыллардаах ырыаны ыллыыра. Итинник от оттуу, мас мастыы, чугас эргин балыктыы-кустуу иккиэн сылдьарбыт.
Мас саһаанныы Балаҕаннаахха ат мэҥэстэн барарбыт, аппыт Мотооччох диэн сыры-сымнаҕас ат этэ. Аҕам кэннигэр олорон дьыссаакка үөрэппит ырыаларбын хас сүүстэ хатылаан ыллаан тиийэрим. Онно чэйдиирбитигэр эт үчэһэлээн сиирбит, ол эт минньигэс да буолара. Аҕам сайын аайы илимнээн балыктыыра.
Биир сайын Ыарҕалаахха илимнээтибит. Бүтүннүү кута сир. Дулҕалар илим көрөрбүтүгэр аттыбытынан устан ааһаллар. Ол дулҕалар сороҕор тыыраахы уйалаах буолаллар, уйаларыгар оҕолоро бааллар. Ылан имэрийэн баран төттөрү уурабын. Аны хас да сыл Сордоҥнооххо оттообуппут. Оттоон буттубүт да матасыыкылга олорон Тамнаскаҕа илим көрө барабыт. Онно аҕам уҥуор баран көрөр. Мин бэттэх икки кылгас илимнэри көрө охсон тыаҕа тахсан сир астыыбын. Онтукайым арааската кыра буолуо, билигин санаатахха. Күһүн ол Тамнаскаҕа туһах иитэбит, муус аннынан илимниибит.
Кыра кылаастарга сылдьан күһүн Эбэҕэ кустуу киирэбит. Маҥнай илим көрөбүт, онтон кытылга тыыбытын анньан баран от быыһыгар олорон кус кэтэһэбит. Ол онно сааннан ытарга үөрэммитим, тыыннан эрдэргэ эмиэ ити сааспар үөрэммитим.
Биир күһүн Тамнаскаҕа туһахтаан саһыл бултуйбуттаахпыт. Арай биир күн кулууппутугар индийскэй киинэ буолар буолла. Индийскэй киинэни оччолорго оҕолуун-улаханныын сөбүлээн көрөрбүт. Оҕолорго алта чаастан буолар этэ, онтон улахан дьоҥҥо аҕыс чаастан. Мин оскуолаҕа 10 кылааска үөрэнэр сылым. Дьиэ үлэтин бүтэрэ охсон киэһэ киинэ көрө бараары хамсаныы бөҕө буола сырыттахпына аҕам киирэн Тамнаскалыахха, илимнэрбитин, туһахтары көрөн эһэн кэлиэххэ диэтэ. Мин киинэ буоларын санаатым, чаһыыны көртүм 2 эрэ буолан эрэр этэ. Сибилигин бардахпытына алтаҕа киинэҕэ кэлэр инибит диэн ыйытан баран син сөбүлэһэн барыстым.
Комби массыынанан көтүтэн Тамнаскаҕа тиийдибит. Мин киинэҕэ ыксыыр буоламмын массыынаттан түһээт ойуурга ииппит туһахтарбытыгар сүүрдүм. Икки туһах ииппит этибит. Баран иһэн көрдөхпүнэ маҥнайгы туһахпар куобах иҥнибит. Мин иһэрбин көрөөт мөхсүү кытаанаҕа буолла. Ыксыыр киһи буоламмын чугаһаабыт аҕабар этэбин – маны сүөрэ тур, мин иккис туһаҕы көрөн кэлиэм. Уонна иккис туһахпытын көрө иһирдьэ ойуурга сүүрдүм. Киинэҕэ ыксааммын отой сүүрүүннэн эрэ сылдьабын. Арай туһахпар чугаһаан иһэн көрдөхпүнэ куобахтан улахан кыыл көстөр. Туох буоллаҕай диэн соһуйан сүүрэрбин тохтотон хааман тиийдим. Арай доҕоор, соһуйуом иһин, туһахпар саһыл иҥнибит! Кыһыл, кыраһыабай саһыл! Ону көрөөт төттөрү аҕабар сүүрдүм. Аҕам күүтэн турара:
- Хайа, туох да суох дуо, — диэн ыйытта.
- Туһахпытыгар улахан саһыл иҥнибит, – диэтим.
Аҕам соһуйда уонна мин иннибэр түһэн барда. Мин кэнниттэн иһэн хайдах көрбүппүн, саһыл хайдаҕын кэпсиибин. Туһахпытыгар тиийэн аҕам саһылы көрөн үөрдэ уонна миигин кууһан сыллаан ылла:
- Байанайдаах оҕобор Тамнаскаҥ саһыл бэлэхтээтэ, — диэтэ.
Үөрэн-көтөн саһылбытын туһахтан арааран массыынаҕа хааллардыбыт уонна күөлгэ илиммитигэр киирдибит. Илиммит уҥуор соҕус баара. Тиийбиппит мууска сыстан хаалбыт эбит. Чохороонунан мууһу алдьата-алдьата илиммитин көрдүбүт, куул кэриҥэ балыгы таһаардыбыт. Илим көрө сылдьаммын ортотуттан ыксаабат буолбутум. Киинэбин син биир куоттардаҕым уонна саһыллаах буолан улаханнык хомойботоҕум. Куул аҥаардыытынан балыкпытын үллэстэн сүгэн күөл устун хаамабыт. Мин саппыкым халтырхайа сүрдээх, субу субу балыктаах куулум үрдүгэр охтобун. Оннук син күөлү туораан массыынаҕа кэлэн саамыланан дьиэлээтибит. Биһиги күнүс иккигэ арахпыт дьон аҕыс ааһыыта дьиэбитигэр кэлбиппит.
Дьонум саһыл көрөн үөрүү бөҕө буоллулар, бэргэһэ тиктэриэхпит диэтилэр. Индийскэй киинэ эрэ, туох эрэ, ол киэһэ улуу булчут мин эрэ курдук сырыттым.
Ити курдук, аҕам батыһыннара сылдьан элбэххэ үөрэттэҕэ-такайдаҕа. Ийэ, аҕа тапталын тэҥинэн биэрбит күндү киһим мин Аҕам.
Туокка Дьөгүөрэп
ДОҔОРУМ КЭПСЭЭНЭ…
Бүгүн ааттаах доҕорбун, аллар атаспын көрүстүм. Көрсүбэтэх үйэ буолбут. Киһим бүгүн киэһэ миэхэ кэлэн хонор буолла. Итии, үүттээх чэй иһэ-иһэ ирэ-хоро сэһэргэстибит, уруккуну-хойуккуну санатыстыбыт. Киһим булт диэн баран муннукка ытаабыт киһи. Кэпсиирэ да омуннаах, ытарынан да оһуобай. 4 кус элиэтээн истэҕинэ 3-тэ ытан 5 куһу түһэрэр киһи. Бу саас биир дьикти да, күлүөх да түгэнигэр түбэспитин кэпсээтэ:
— Саас олус кэрэ. Айылҕа уһун, унньуктаах кыһын кэннэ уһуктара туохха да бэриллибэт түгэн. Хаар ууллан харалдьык тахсар, ньургуһун тыллар… Сир-дойду уһун айан кэннэ дойдуларын булбут үөрүүлэрин эйигин кытта үллэстэр көтөр саҥатынан туолар. Чөкчөҥөөлөр «хайа доҕоор, дорообо, баар эбиккин дуу» диэбиттии көтөн тахсаллар, “бирибиэт, бирибиэт, бирибиэт « дии-дии сараҕачыһаллар. Үөһээ үрдүгүнэн хара тураах “дра» диэн дорооболоһор. Дьэ мин биир оннук сааскы ылааҥы күн куруук бултуур түөлбэбэр киирэн сэһээккэбэр олордум. Сэһээккэм аннынан ырбыы тахсыбыт. Онон онно-манна көһө оонньообокко хата бэрт суурхайдык бэлэмнэнним. Сээһэккэбин өрө тардтым, от-мас эбэн сэргэхситтим. Эрдэ бүтэн манчыык кээстим, уот отуннум, уоппар ас бэристим, чэйбин оргутуннум. Силигин барытын ситэринэн баран сөп соҕустук киирэн олордум. Бүгүн син ыттым, биэс кустаахпын. Боруҥуй буолуута икки көҕөн тэлээрэн кэлэн эргийэ-урбайа барбакка түһүнэн кээстилэр. Ырбыым отой чыкылы барбыт. Иккиэн халтарыйан, били биллиилээх бүгүрүүстэр Роднина уонна Зайцев курдук сиэттиспитинэн сэһээккэм иннигэр кэлэн туормастаан хачыгыраттылар. Мин да соһуйдум, кинилэр да өмүрдүлэр. Кинилэр , «МЭЭТ» диэтилэр, мин кинилэргэ дьүөрэлии атыны саҥардым. Онон икки өттүттэн өмүрэммит эйэ дэмнээхтик араҕыстыбыт.
Туран мууспун тоһоон, ыраастаан, тиритэн-хорутан төттөрү киирэн олордум. Дьэ уонна кус биллибэтэ. Сарсыарданнан күн үөһээ ойон тахсан сылыппытыгар нуктаан ыллым. Арай ол олордохпуна ким эрэ сур ыараханнык санныбар илиитин уурда. Уонна “һуу» диэн үөһээ тыынна. Уһукта биэрдим. Санныбын отой хамсаппаттык, ким эрэ хам тутан кэбистэ. Тоҕо эбитэ буолла, бастакы санаам эһэ диэн. Отой хамсыыр кыах суох, илиим-атаҕым аккаастаан кэбистэ. Арай харахтарым эрэ мээнэ сүүрэккэлииллэр, көрө сатаан… Отой камбала балык курдук аҥаар өттүбэр, чэчэгэйбэр тиийдилэр быһыылаах. Хараҕым харата, омуна суох, төбөм иһигэр биир эргиир оҥордо. Көрдөхпүнэ отой барыта түү — илии диэтэххэ илии буолбатах, дьиҥ чахчы тыҥырахтардаах баппаҕай көстөр. Пахай, бүттүм. Харахпар олорбут олоҕум киинэ кадра буолан элэкэчийэн көстөн ааста. Бу детсадка горшокка олоробун, бу оскуолаҕа бараары сибэкки дьөрбөтүн тутан турабын, оскуоланы бүтэрэрим, армияҕа барарым, кэлэрим, ыал буоларым. Ээ, арба даҕаны — сэгэрим сыыһа, чыычааҕым оҕото эдэригэр огдообо хаалан эрдэҕэ. Хайдах оҕолорун соҕотоҕун иитээхтиир. Иэдэспинэн хараҕым уута сарт түстэ, сыҥсыйан ыллым. Аны били Баһырҕатар баҕайы чааскы саҕа харахтарынан чыпчылыйбакка даҕаны батыһа көрөр этэ. Ала моҕой сүгүн хаамтарбата буолуо. Бээ, аны бүгүн үлэм, тиийбэтэхпинэ били тойонум мөҕөн иэдэтэр. Һы, мөҕөн буолан, өлө сыттахпына мөхтөҕөй. Бай, аны Уйбаан үнүрүүн тыһыынча иэс ылта, биэрбэт буоллаҕа дии. Чэ кыһыы эбит. Аны Ыстапаантан куруму саппыкытын уларсыбытым. Хайдах биэрэрим буолла? Чэ, наһаа эрэһиинэни сиэбэт, ордорор ини. Дэлби Бөтүрүөп куйааһыгар от охсубут киһи курдук отой көлөһүн аллан таҥаһым ыгыллар буолуор дылы тириттим. Аны сэгэрим сыыһа бэлэмнээбит бутербродун хабыалаабытым. Халбаһыыларым иһим иһигэр сүүрэккэлээн, тахсар хайаҕас көрдөөн аймалҕан буолла. Отой ааннарын булан бу төлө көтөн тахсыах курдуктар. Ити буккулла олордохпуна эһэм баппаҕайын санныбыттан ылла. Ону кытта бииргэ, чуп чугас, хаас саҥарда. Көртүм икки хоҥор отой аллараннан уун утары анньан иһэллэр. Эһэ эрэ, туох эрэ, саабын хаба тардаат эр-биир хаастарбын биэртэлээн түһэртээтим. Дьэ ол кэннэ эһэ баар этэ диэн тула холоруктуу түстүм. Туох да суох, ыт салаабытын курдук. Арай ойуур саҕатыгар хаар эбэ биир куобаҕы тутан ыһа тоҕо бурҕаҥната сылдьар эбит. Туй сиэ, олорор сир баранан кини кэлэн санныбар олорбут дии. Инньэ гынан хаар эбэни кытта сэһээккэҕэ бииргэ олорон, иккиэн бултуйан турардаахпыт диэн доҕорум кэпсээнин түмүктээтэ.
***
Таптыыбын көҕөрөр халлааннаах
Төрөөбүт Ийэ сир дойдубун,
Үөрэнэр-сынньанар бырааптаах
Үлэлээн дьоллонор норуоппун,
Бу маннык үөл сирэм үллүктээх
Мин үтүө дойдуну билбэппин,
Күөгэйэр, сайаҕас салгыннаах
Күн сирин күндүьүн көрбөппүн.
Алексей Тимофеев «Төрөөбүт дойду туһунан ырыа»
Төрөөбүт дойдуга таптал… Айар дьоҕурдаах биир дойдулаахтарбыт истиҥ-иһирэх, сылаас тыыннаах хоһооннорун ааҕан кинилэри кытта бииргэ төрөөбүт дойдубутугар тапталга билиниэххэ, иэйии дириҥ күүһүгэр куустаран ылыахха…
Родион Степанович Еремеев
Дьиэрэйэ туруохтун!
Улуу куоратым
Улахан тутууларын
Хоһум түннүгүнэн
Көрө олордохпуна:
Дьэ, доҕоор, эмискэ
Дьиэрэйэ түстэ –
Дьэ буо!
Дьэ буо!
Ийэ тылларыи
Илдьэ турдулар
Мин оҕо сааспар,
Мин тыымпы алааспар,
Үлэһит дьонум
Үөрэ-көтө туойаллара:
Дьэ буо!
Дьэ буо!
Аныгы олохпутун
Айхаллыыр тойукпутун
Аан дойду иһиттэ,
Сахалыы ырыабытын
Сир-сир аайытын
Сэргээһин буолла,
Дьэ, доҕоор, куруутун
Дьиэрэйэ туруохтун:
Дьэ буо!
Дьэ буо!
Кырдьык, кэрэлэр
Далай муоралар
Көмүс кумахтара,
Күөх кытыллара.
Кырдьык, үчүгэйдэр
Килиэ таас куораттар
Фонтаннаах бульвардара
Киэҥ проспектара.
Төһө да ол кыраайдар
Амарахтарын иһин, —
Ахтабын эбээт дойдум
Сырдык хаарын,
Кымыс салгынын.
Дууһам миэнэ
Тардыһар
Бултаах лиҥкир тыабар,
Ортотугар уулаах
Оччугуй алааспар.
Петрова Луиза Николаевна – Этигэн Ыра
Төрөөбүт дойдум
Оо, төрөөбүт дойдум, таптыыбын
Уостубат тапталынан.
Уйадытар умсулҕан кэрэҕин
Уулла-таала, умайа хайгыыбын.
Улуукан махталынан
Уруйдуубун ураты бэйэҕин.
Кыскыйар кыыдааннаах тымныыгын,
Сайыҥҥы уот куйаас эн тыыҥҥын.
Умсулҕаннаах илгэнэн эмсэхтээн
Уран иэйии төлөнө
Уйаламмыта мин ис куппар.
Өлбөт мэҥэ уугунан утахтаан
Уһуу санаам өргөһө
Уот сүүрүгү ыыппыта хорукпар!
Уһуктаабыта анал сорукпар!
Эн алгыстаах чээлэй кырыскыттан
Силигир силистэнэн
Сириэдийбитим олох отуоругар.
Эн ийэлии бигиир ытыскыттан
Күн курдук сүрэхтэнэн
Тардыспытым ырам дуолугар,
Таласпытым дьолум суолугар.
Сахам сирэ — ахтар дойдум миэнэ!
Ханна да тиийдим эрэ
Таптыыр кутуҥ сылаас тыына биллэр.
Кэтэспит хатыҥчааныҥ эйиэнэ
Кэрэ, нарын сипсиэрэ
Курус тыалы кытта тиийэн кэлэр!
Күүппэтэх күнүм суох диэн этэр!
Оо, төрөөбүт дойдум, таптыыбын!…
Барыыс Баһылайап
Дойдум Тоҕуһум
Күнү көрбүт дойдубун
Суохтуур буолбуппун олуһун…
Күндү көмүс доҕотторбун
Санаан ылабын куруутун…
Ыйытабын ээ билигин
Тоҕо эмискэ тэйбиппин…
Ыксыыр ардыгар эбиппин
Тоҕотун эмиэ билбэппин…
Сааһыран истэх аайытын
Салгынын кытта ахтабын,
Сыллар ааһалларын ахсын
Сылаас тыынын ылабын.
Баҕар онтон буолаарай
Баҕам сорҕото туолбата?
Ийэ сирим этээрэй
Иэйиим ситэрин сирдээрэй?
Таптал нарын тылларым
Тахсар күннээх Эбэбэр
Сайын үүнэн тылларын
Сайыһа күүтэн кэтэһэллэр!
Валерия Егорова.
Дойдум миэнэ Тыымпым!
Туойар тойук тыыннаах
Тоҕус туруйа кыталыктардаах
Тоҕус хоодуот хотойдоох
Ыллыыр ылбаҕай ырыалардаах
Биллэр көстөр хоһууннардаах
Талба талаан куолардаах
Дойдум миэнэ Тыымпым!
Самныбат санаалаах саргылаах саҕабыт
Арылынна ааммыт тэлэччи!
Айдарыылаах айар талааннаахтарга
Ийэ тыллаах ураты дьоннорго!
Ыраас салгынын тыыммычча
Ырыата ыллыаҕын, хоһоонно хоһуйуоҕуҥ
Дойдум туойар туонатыгар!
Дойдум кэрэ айылҕатын
Үчүгэйиэн ыраахтан саныырга, ахтарга.
Дойдум кэрэ көстүүтүн
Сүрэххэ тутан илдьэ сылдьарга!
Тоҥуу хаары тобулу түөрэн
Саймаархай саас ньургуһун тыллыаҕа
Сылаас кэмтэн олуһун үөрэн
Күөх ойуурум саҥаттан тиллиэҕэ!
Сайынҥы күөх окко үктэнэн
Ыраас салгынынан дуоһуйа тыыныам
Ыраас дириҥ күөллэрдээх
Киэн алаастардары кэрийиэм.
Дыргыл сыттаах дьэдьэннээх
Хатыннаах чараҥҥа дьаарбайыам
Туналыйар түптэ буруолардаах
Төрөөбүт түөлбэбин эргийиэм!
Мин төрөөбүт төрүт дойдум!
Туохтааҕар да чугаскын миэхэҕэ.
Дойдум — эрэнэр кэскилим!
Дойдум — киэн туттар сирим!
Мин дойдум Тыымпым!
Мин төрүт буорум!
Хаһыат матырыйаалын хомуйан бэлэмнээтэ Анастасия Егорова,
Лүксүгүн бибилэтиэкэтин кыл. бибилэтиэкэрэ
Хаһыат 2-c нүөмэрин манна ааҕыҥ ⇓
Тыымпы сонуннара. 2-кы нүөмэрэ / Анастасия Егорова. – Текст : электронный // Вилюйская библиотека. МКУ «Вилюйская МЦБС им. И. М. Гоголева-Кындыл» : [сайт]. – 2023. – URL: https://librvil.ru/2023/03/08/news09032023/ (дата обращения: 27.04.2023).
Хаһыат 1-кы нүөмэрин манна ааҕыҥ ⇓
Тыымпы сонуннара. 1-кы нүөмэрэ / Анастасия Егорова. – Текст : электронный // Вилюйская библиотека. МКУ «Вилюйская МЦБС им. И. М. Гоголева-Кындыл» : [сайт]. – 2023. – URL: https://librvil.ru/2022/12/28/news28122022/ (дата обращения: 27.04.2023).
