Хас биирдии саха ыала үйэлэргэ илдьэ сылдьар үгэстээх буолар. Ол көлүөнэттэн-көлүөнэҕэ тиэрдиллэр: ураты суоллаах-иистээх, дириҥ ис хоһоонноох. Ол курдук бүччүм харалла сылдьар маллар ааспыт кэмнэри кэпсиир, өбүгэ дьоммут олохторун санатар аналлаахтар. Онтон ИЙЭТТЭН хаалбыт, бэлэхтэппит маллар өссө күндүлэр…
Алтынньы 17 к. Улуустааҕы киин библиотека, Ааҕааччыны кытта үлэлиир отдела Ийэ күнүгэр аналлаах «Сердцу дорого и свято» диэн үйэлээх мал быыстапкатын тэрийдэ. Быыстапкаҕа куорат олохтоохторо, библиотекабыт ааҕааччылара күндүтүк тутан, харыстаан уура сылдьар, ийэлэрин тутта сылдьыбыт малларын аҕалан туруордулар, остуоруйатын кэпсээтилэр, истиҥ тылларынан ахтан-санаан аастылар.
Бастакынан К. А. Иванова, «Иэйии» түмсүү чилиэнэ, ийэтин Анна Игнатьевна Спиридонова туһунан кэпсээнин саҕалаата, коллекциятын остуоруйатын билиһиннэрдэ. Кини ийэтиттэн хаалбыт самоварыттан саҕалаан коллекционированиеннан дьарыктанарын саҕалаабыт. Билигин коллекциятыгар 50-тан тахса араас көрүҥнээх сылабаар коллекцията баар эбит. Ону тэҥэ чэй сиэригэр (церемониятыгар) туттуллар маллар: сэбиэскэй кэминээҕи кирпииччэ чэйдэр, кырыылаах ыстакааннар, ыстаакаан олохторо (подстаканник), чаайынай ньуоскалар, саха ууһа оҥорбут улахан кыптыыйа быыстапкаҕа турда.
Салгыы Н. С. Филиппова ийэтин Евдокия Семеновна Филиппова туһунан олус кэрэхсэбиллээхтик сэһэргээтэ, ахтан-санаан ааста. Аҕалбыт малларын остуоруйатын билиһиннэрдэ. Кини быыстапкаҕа ийэтэ тутта сылдьыбыт сахалыы баахыла буһарар тимир халыыбын, чугууннай өтүүгүн, ийэтэ урумуун диэн ааттыыр тордуоҕун туруорда. Надежда Семеновна бэйэтэ бу урумуун диэн тээбирин туохха туттулларын билбэт эбит. Онон саамай кэрэхсэбиллээҕэ, бу тээбирини, библиотека үлэһиттэрэ сирийэ үөрэтэн, көрдөөн, кинигэттэн булан – бу мал эт хоторор тордуох (күрүүк) буоларын быһаардылар.
С. Г. Волкова, ийэтин Анна Николаевна Прокопьева эдэр сылдьан тутта сылдьыбыт клатч-суумкатын, докумуоннары уонна суруктары уура сылдьар пластмассаттан оҥоһуллубут бэйэтиттэн оһуордаах холбукатын туһунан кэпсээтэ. Анна Николаевна Бүлүүтээҕи оройуоннай оҕо библиотекатыгар үлэлээбитэ. Кини наһаа үчүгэйдик, бэйэтигэр барар гына таҥнара. Таҥаһа-саба олус сиэдэрэй, муодунай буолара.
А. В. Корякина ийэтэ Мария Федоровна Корякина (Культура отделыгар бухгалтерынан, үлэлээбитэ), иистэнэр «Подольск» массыынатын, дьоно суруйсубут суруктара кичэйэн, харыстаан харалла сытар сахалыы холбукатын, саха ууһа үрүҥ көмүстэн оҥорбут подвесткалаах кириэһин уонна былыргы хос эбэтиттэн хаалбыт сэдэхтик көстөр тирииттэн тигиллибит оһуордаах саппыйатын туһунан сиһилии кэпсээтэ, дьону кэрэхсэттэ.
Н. П. Седалищева ийэтин Вера Васильевна Сивцева туһунан истиҥник кэпсээтэ, ийэтиттэн хаалбыт, олус сөбүлээн тутта сылдьыбыт «Товарищества Матвея Сидоровича Кузнецова» оҥоһуллубут түөрт муннук быһыылаах улахан иһитин (старинное фаянсовое блюдо «Спаржа») остуоруйатын кэпсээтэ. Быһа холоон бу иһит 100-тэн тахса саастаах буолуон сөп. Бу Блюдо эбэтиттэн Матрена Иннокентьевна Сивцеваттан ийэтигэр бэриллибит.
Т. П. Евсеева ийэтин Чиряева Клара Иннокентьевна тутта сылдьыбыт малларын туһунан кэпсээтэ. Сиэккэ суумкалар (авоська), алампысыай хампыаттаах ньаалбаан төгүрүк ойуулаах бааҥка иһит, клатч сумка, тума наборын таас иһиттэрэ, моток сап о.д.а.
С. С. Николаева, 13 оҕолоох Герой Ийэтин Пелагея Алексеевна Семенова туһунан кэпсээтэ, ийэтэ тус бэйэтигэр бэлэхтээбит үрүҥ көмүс хаалтыс туттарар (зажимын) өйдөбүнньүк гынан уура сылдьарын көрдөрдө.
С. И. Атасова ийэтин Анна Архиповна Петроваттан столовай приборуттан — вилканы, таҥас матырыйаалынан тигиллибит юбканы, былааччыйаны уонна ааспыт үйэ 60-70 сылларыгар ыаллар сөбүлээн истиэнэҕэ ыйыыр плюшевай көбүөрдэрин аҕалан быыстапкаҕа туруорда.
Р. В. Васильева: «Мин эбээм Герасимова Вера Георгиевнаттан ийэбэр хаалбыт туос иһит тигэр тимир сүүтүгэ, саха ууһа оҥорбут үрүҥ көмүс чаайынай ньуоската. Мин ийэм Ольга Алексеевна Васильевнаттан миэхэ хаалбыт докумуон угар ойуулаах мас шкатулката, күрүчүөгүнэн баайбыт салфетката уонна духитын иһитэ».
А. И. Григорьева: «Ийэм Укова Христина Ивановна муостан оҥорон испит, ситэриллибэтэх «Тугут» статуэтката, аалбыт–чочуйбут тэрилэ (синньигэс эрбиитэ). Ыстаакаан олохторо (подстаканник). Ийэм айылҕаттан талаанаах этэ. Ньаалбаантан илин кэбиһэр оҥороро, уруһуйдуура, билэ оҕуруолуура, унтуу улларара, массыынаҕа иистэнэрэ».
Т. Н. Степанова ийэтин Анна Семеновна Степанова киэргэл миниатюрнай сылабаара, чэйи харайан уурар ньаалбаан, түөрт муннуктаах бааҥка иһитэ, ньаалбаантан миниатюрнай устуул (илии үлэтэ), 60-с. оҥоһуллубут ньолбуһах көрүҥнээх ойуулаах шкатулката (лаковая миниатюра).
Х. Н. Чемпорова ийэтэ Мария Ивановна Алексеева туттубут, муус угарга туһаныллар мельхиор кыра солуура (шампанскайы тымнытарга), утах кутарга аналлаах тутаахтаах, пробкалаах графин.
Тэрээһин олус истиҥник-иһирэхтик ааста. Хас биирдии кэпсээбит ыалдьыттар, бу орто дойдуга чугастан-чугас киһилэригэр Ийэлэрэгэр сүрэхтэн кутуллар истиҥ-иһирэх тылларын эттилэр, күндүттэн-күндү ийэлэрин ахтан-санаан аастылар. Бу быыстапкаҕа турбут, өйдөбүнньүк курдук көрө сылдьар ийэлэрэ туттубут маллара элбэҕи санатта.
Тэрээһиҥҥэ кыттыбыт күндү ааҕааччыларбытыгар, куорат олохтоохторугар махталбытын тиэрдэбит!
Бу тэрээһин түмүгүнэн көстөрүнэн, урукку маллар кэрэхсэбиллээх историялаах буолаллара билиннэ. Онон коллекционердар, көннөрү интириэһиргиир да дьон, дьонноруттан хаалбыт маллар, тэриллэр историяларын, ааттарын билиэхтэрин баҕарар буоллахтарына, биһиги библиотекабыт фондатыгар харалла сытар матырыйааллартан, кинигэлэртэн булан көрүөхтэрин сөп. Библиотека үлэһиттэрэ эһиэхэ көмөлөһүөхтэрэ!
Улуустааҕы киин библиотека
