Бүлүү улууһа Сахабыт сирин биир баай историялаах, дириҥ силистээх-мутуктаах, улуу олоҥхоһуттар, ылбаҕай ырыаһыттар, доллоһутар тойуксуттар, сытыы тыллаах чабырҕахсыттар уутуйан үөскээбит улуустара буолар. Быйыл онус төгүлүн ыытыллар, үбүлүөйдээх «Түөлбэ талаана» култуурунай-сырдатар бэстибээл, улуус бары нэһилиэктэрин хабан, түөлбэлээн олорор сирдэринэн, бөлөх-бөлөх ыытылла турар.
Быйылгы бэстибээл норуот тылынан уус-уран айымньытыгар, фольклор биэс жаанырыгар ыытылынна. Саха омук барҕа баайа, этигэн тылын кэрэтэ, өйө, муудараһа барыта фольклорга түмүллэр. Былыр биһиги өбүгэлэрбит төһө да суруга-бичигэ суох буоллаллар, бэйэлэрин санааларын, баҕарар баҕаларын, уус-уран күүстээх тыл көмөтүнэн этэллэрэ. Фольклор сурук көмөтө суох айыллар биир ураты жааныр буолар. Норуот ырыаһыта, олоҥхоһута бэйэтин ырыатын, олоҥхотун-остуоруйатын өйүгэр тута сылдьан ыллыыр, олоҥхолуур үтүө үгэстээх.
Итинник диэн туран, бэҕэһээ ахсынньы 7 күнүгэр, Бастакы Күүлэт нэһилиэгэр «Үрдэл» сынньалаҥ киинигэр, Күүлэт түбэтин түөрт нэһилиэктэрэ (1-Күүлэт, Тылгыны, Үгүлээт, 2-Күүлэт), «Түөлбэ талаана» улуустааҕы бэстибээлгэ, фольклор 5 жанырыгар күрэхтэһэн, кэрэ киэһэни бэлэхтээтилэр. Улуус кииниттэн, Култуура дыбарыаһын үлэһиттэрэ тахсан дьүүллүүр сүбэҕэ үлэлээтилэр. (Бэрэссэдээтэлинэн Додутов Н.В.үлэлээтэ).
Олоҥхо норуот тылынан уус-уран айымньытын чыпчаала буолар. Этэр тыл эгэлгэтэ, саҥарар саҥа сайаҕаһа барыта олоҥхоҕо кэпсэнэр, хоһуйуллар, саха омук тыына, фольклорун чыпчаала барыта олоҥхоҕо түмүллэр.
Бэстибээлгэ түөрт нэһилиэк олоҥхотун тото-хана дуоһуйа иһиттибит, кэрэхсээн көрдүбүт.
Ол курдук, Тылгыны нэһилиэгэ, саха народнай суруйааччыта Васильев С.В.-Борогонскай суруйан хаалларбыт «Эрчимэн Бэргэн» олоҥхотуттан, Үгүлээт нэһилиэгиттэн Харлампьева К.П. «Эрдэҕэс кутуругун эрийэ туппут курдук эриллэҕэс уҥуохтаах Эрбэһин бухатыыр» диэн олоҥхотуттан, 1-Күүлэт нэһилиэгэ Ядрихинскай П.П.-Бэдьээлэ «Дьырыбына Дьырылыатта уонна Тойон Дьөллүүт» олоҥхотуттан, 2-Күүлэт нэһилиэгэ «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхоттон быһа тардан дьон-сэргэ дьүүлүгэр, күндү көрөөччүлэргэ,дьүүллүүр сүбэҕэ бэлэх уунан үрдүк таһымҥа көрдөрдүлэр.
Чахчы даҕаны, Саха омук олоҥхобут аатырыан аатырар эбит диэн сэмээр киэн тутуннубут. Олоҥхону олук буолбутунан (традиционнай) көрүҥүнэн толорбуттара олус кэрэтик, дириҥник көрөөччүлэргэ тиэртилэр. Кытыы сытар нэһилиэктэргэ ыччат дьон култуурунай олоххо тардыһыыта күүстээҕин бэстибээл толору дакаастаата.
Эдэр чэгиэн ыччаттарбыт доллоһута тохтор көмүс тойугунан, кылыһахтаах ырыаларынан бар дьоннорун сөхтөрдүлэр. Аҕам саастаах култуура бастыҥ бэтэрээннэрэ,чаҕылхай талааннаах дьоннорун киһи этэ да барбат.
Дэгэрэҥ ырыа көрүҥэр, эдэркээн оҕолор ыллаан туойан, көрөөччүлэри сэргэхситтилэр. Фольклорбут биир ураты истиҥ көрүҥүн, дэгэрэҥ ырыаны чахчы да баһылаабыт ыччаттарбыт үүнэ-сайда турдуннар.
Тойук барахсаны истибит эрэ киһи сэргэҕэлиир, дьиҥ норуот тыла-өһө баайа, муудараһа тойукка хоһуллан, киэҥ сааланы сабардаан доллоһута иһиллэрэ кэрэ да эбит. Бэстибээлгэ кыттыбыт түөрт нэһилиэк тойуксуттара,төрөөбүт дойдулара кэрэтин, Сахабыт сирэ чэчирии сайдарын туһунан туойан доллоһуттулар.
Хомус-саха омук муусукатыгар, фольклоругар биир ураты миэстэни ылар, музыкальнай инструмена буолар. Хомус алыптаах кутуллар муусукатын бэстибээл кыттааччылара бары даҕаны чахчы баһылаабыттарын көрдөрдүлэр. Араас көтөр-сүүрэр саҥатын, сахабыт сирин кэрэтин хомус нөҥүө сыыйа тардан бар дьоннорун үөртүлэр.
Чабырҕах-олоххо баар итэҕэһи-быһаҕаһы күлүү-элэк гынан көрдөрөр, бэйэ бодону тардынарга сүбэлиир аналлаах, сытыы тыллаах фольклор жааныра буолар. Бастакы Күүлэт нэһилиэгин кулуубун үрдүк сыанатыгар, чаабы-чыыбы тыллаах чабырҕахсыттар былааһы ылыан ыллылар,көрөөччүлэри үөрдэн-көтүтэн сэргэхситтилэр. Чабырҕахха «Саха дьахталларын аныгы сэттэ мэтириэттэрэ», ахсаан чабырҕахтара, сиилиир-хобулуур чабырҕахтар үрдүк сыанаттан көр-күлүү буолан иһилиннилэр. Бу фольклор жааныра бэйэ бодону тардынарга, итэҕэһи-быһаҕаһы көннөрүнэргэ үөрэтэр аналлааҕын, Күүлэт түөлбэтин чабырҕахсыттара толору дакаастаатылар.
Дьэ бу курдук, «Түөлбэ талаана» бэстибээл Күүлэт эҥээригэр сыалын-соругун толору ситэн ыытылынна. Билигин бэстибээл туһунан санаалары истиэхпит.
∇ Додутов Никита Вячеславович – Оройуоннааҕы култуура сайдыытын уонна норуот айымньытын сайдыытын Киинин Методическэй-информационнай отделын сэбиэдиссэйэ, дьүүллүүр сүбэ бэрэссэдээтэлэ:
Дорооболоруҥ, бу Бүлүү улууһугар онуһун ыытыллар,үбүлүөйдээх бэстибээл буолар. Хамсык кэмигэр тохтуу сылдьыбыта, онтон бу билигин истэн (очнай) буола турар. Куорат кытыытыгар Чинэкэҕэ уонна Лөкөчөөн нэһилиэгэр, билигин Күүлэт нэһилиэгэр сырыттыбыт. Ахсынньы 8 күнүгэр Балаҕаччыга сылдьыахтаахпыт уонна ахсынньы 13 күнүгэр Бороҕоҥҥо барыахтаахпыт. Бэстибээлбит онон түмүктэниэхтээх. Уопсай түмүк тахсыаҕа, култуурунай сыаналар уонна быыстапка сыаната, дорожнай карта отчуота киириэҕэ, благоустройство, нэһилиэк ситиһиилэрэ, видеоклип, бу балар бары балаһыанньанан көрүллүөхтэрэ, улууска бэриллэн култуурунай өттүгэр ким миэстэлэспитин билиэхпит, түмүгү таһаарыахпыт уонна тиэрдиэхпит. Күрэхпит икки бөлөххө арахсан сыаналанар, 600-кэ дылы нэһилиэнньэлээх нэһилиэктэр уонна 600-тэн үөһээ нэһилиэнньэлээх нэһилиэктэр диэн. Кылгастык бу курдук.
∇ Алексеева Дьулустана Реворьевна – Үгүлээт нэһилиэгин «Сайдам» култуурунай – спортивнай киинин уус-уран салайааччыта:
Биһиги түөрт нэһилиэккэ «Түөлбэ талаана» бэстибээл үрдүк таһымнаахтык ааста диэн бэлиэтиибин. Улуус кииниттэн төһө да ыраах сыттарбыт култуура үлэтэ сылын аайы сайдан иһэр. Бу быйыл үбүлүөйдээх бэстибээлгэ фольклор биэс көрүҥэр көрдөрүү буолла. Саха омук буоларбыт быһыытынан төрүттэрбит ырыаларын-тойуктарын илдьэ сылдьарбыт олус кэрэхсэбиллээх. Өссө да инникитин үүнэ-сайда туруохпут.
∇ Афанасьева Сардаана Иннокентьевна – 1 Күүлэттээҕи модельнай бибилэтиэкэ бибилэтиэкэрэ:
Бэстибээл мин санаабар, син бэркэ ааста. Кыттааччылар бары жаанырга барытыгар ситиһиилээхтик кытыннылар, бэлэмнэнэн кэлбиттэрэ көстөр. Сахалыы фольклор биир саамай ыарахан жааныр буолар. Биһиги нэһилиэкпитигэр дьарыктыыр киһи суох буолан, бэйэлэрин кыахтарынан ,хайдах сатыылларынан кытыннылар. Инникитин бу бэстибээл саҥа айар талааннары арыйа турарыгар баҕарабын.
∇ Дмитриева Марина Васильевна, – 2 Күүлэт нэһилиэгин бибилэтиэкэтин бибилэтиэкэрэ, илиитигэр талааннаах, элбэх оҕолоох ийэ.
«Түөлбэ талаана» бэстибээл үчүгэйдик, үрдүк таһымҥа ааста. Күүлэт түбэтигэр талааннаах эдэр ыччаттар баалларыттан олус үөрдүм. Бары наһаа талааннаах,ураты үчүгэй куоластаах, нэһилиэк дьоно кэлэн кытыннылар. Быыстапка быйыл сиэлинэн оҥорууга туһуламмыт. Араас бииртэн биир сонун,саҥа үлэлэри кэрэхсээтим. Бэйэм эмиэ бу сиэлинэн оҥоруунан утумнаахтык дьарыктанабын, маастар кылаастары ыытабын,дьоммор-сэргэбэр сүбэ-ама буолабын. «Түөлбэ талаана» бэстибээл үбүлүөйдээх сылынан тэрийээччилэргэ эҕэрдэбин ыытабын. Бэстибээл сайда турдун.
Дьэ бу курдук, Күүлэт түөлбэтигэр, онус үбүлүөйдээх «Түөлбэ талаана» улуустааҕы бэстибээл сыалын-соругун толору ситиһэн ыытылынна. Бэстибээли дьүүллээбит дьүүллүүр сүбэҕэ, ыалдьытымсах 1-Күүлэт нэһилиэгин «Үрдэл» сынньалаҥ киинин кэллэктиибигэр (директор Гаврильев Г.Г.) барҕа махталбытын тиэрдэбит.
Тырым уоттаах Тылгыныбыт нэһилиэгиттэн, бэстибээлгэ барыыга-кэлиигэ, бензининэн көмөлөспүт, Тылгыны олохтоох дьаһалтатыгар (баһылык Иванов Е. А), сымнаҕас олбохтоох, сыыдам сырыылаах массыыналарбыт суоппардарыгар, Долгунов А.С, Мосов М.М, Кононов И.Г. баһыыба бастыҥын аныыбыт, куруутун күүс-көмө, өйөбүл буола туруҥ.
Быйылгы бэстибээл фольклор жаанырыгар ыытыллыбыта олус кэрэхсэбиллээх. Саха норуотун уус-уран тылынан айымньыта, баай ис хоһооннооҕунан, ис хоһоонун биэрэр өйө-санаата, идиэйэтэ дириҥинэн, киэҥинэн бэрт үрдүк кэрдиискэ турарынан, биһиги саха омук дьоно-сэргэтэ, үгүс үйэлэр тухары киэн тутта туруохпут, сахабыт фольклора өссө барҕара сайда туруо диэн баҕа санаалаах, бу суруйуубутун түмүктүүбүт.
Саха эдэр ыччата, саха буоларгынан киэн тутун, сахаҥ фольклорун үөрэт, бил-көр!
Виталина Григорьева, Тылгыны бибилэтиэкэтин сүрүннүүр бибилэтиэкэрэ
